Home > achtergrond > Instrument > De doedelzak in Europa, vroeger en nu

> zoek...
> meer zoeken...
 

De doedelzak in Europa, vroeger en nu
Deel één van een uitermate boeiende reeks over - je raadt het nooit - de doedelzak! (Instrument)

In de loop van dit jaar zal Hubert Boone in Folkroddels (in de rubriek Achtergrond – Instrumenten) de doedelzak voorstellen. In de folkmiddens is hij vooral bekend al muzikaal leider van het BRABANTS VOLKSORKEST en van de groep LIMBRANT, waarvan onze CD-recensensie nogal wat discussies op gang bracht. Hubert werkte tot voor een paar jaar als wetenschappelijk medewerker aan het bekende Muziekinstrumentenmuseum (MIM) van Brussel, waar hij verantwoordelijk was voor de Europese volksinstrumenten. Hij publiceerde verschillende monografieën en artikels over de volksmuziek in België en in Europa en wordt beschouwd als de grondlegger van het doedelzakonderzoek in ons land.
In 1967 maakte hij de eerste studio-opname met een Belgisch instrument, gemaakt naar één van de drie Henegouwse exemplaren die in het MIM bewaard worden. In 1983 verscheen zijn boek over de Belgische doedelzaktraditie (uitgave La Renaissance du Livre) en in 1985 volgde zijn studie De doedelzak in Europa, vroeger en nu, in het tijdschrift Volkskunde, 86ste jg.. Het is vooral dit laatste werk dat als basis zal dienen voor zijn bijdrage in Folkroddels.
 
Deze bijdrage zal in schijfjes gepubliceerd worden, en vanzelfsprekend kunnen niet alle types en details besproken worden. We hopen maandelijks een hoofdstuk te kunnen voorstellen, en mogen er van uitgaan dat de lezer op het einde van de rit een algemeen beeld zal hebben van dit fascinerende instrument. Later volgt er nog een uitgebreide bibliografie en zullen bepaalde hoofdstukken of passages zo nodig nog aangevuld worden door Jean-Pierre Van Hees, docent in het Lemmensinstituut en Birgit Bornauw, die als studente aan voornoemd instituut in 2004 een ie maakte over de doedelzak. En misschien zijn er nog anderen die wat te vertellen hebben.
 
We moeten de lezer er wel op wijzen, dat het niet toegestaan is om het fotomateriaal elders ongevraagd te publiceren. Daarvoor dient men eerst de toelating te vragen aan de auteur, die zo nodig zal doorverwijzen naar een andere rechthebbende persoon of instelling. Dezelfde regelgeving geldt ook voor wat de teksten betreft.
 
Voor het intikken van de teksten krijgt Hubert de hulp van Dina Verheyden, terwijl Steven Vanderaspoilden het scannen van de fotografische documenten voor zijn rekening neemt. Om een foto in vol ornaat te kunnen bewonderen moet je er gewoon op klikken.
 
Voor de benamingen wordt geopteerd voor de Engelse schrijfwijze van The New Grove Dictionary of Musical Instruments (uitgave 1995). Nu en dan wordt er wel eens een uitzondering gemaakt, onder meer voor de termen in het Nederlands en in het Frans.
 
 

De doedelzak in Europa

en elders in de wereld.

 
Hubert Boone
 

Deel 1.

 
Wanneer men een evaluatie maakt van de herleving van de volksmuziek, zoals die zich sedert meer dan drie decennia in talrijke Europese landen manifesteert, komt men tot de vaststelling dat dit fenomeen vooral de instrumentale muziek is ten goede gekomen. Vele oude speeltuigen, die in de voorbije eeuwen het landelijk muziekleven als het ware beheersten, hebben langzamerhand, maar met een niet te stuiten opgang, hun verloren terrein heroverd. Een groot aantal van deze instrumenten waren inderdaad reeds bij de curiosa verzeild geraakt; op sommige plaatsen waren bepaalde types of modellen zelfs sedert vele tientallen jaren uitgestorven.
 
Het zal wel niemand ontgaan zijn dat in de grote mallemolen van onze Europese volksmuziekcultuur, één instrument het best de traditie heeft overleefd, namelijk de doedelzak. Bovendien kon hij de meest sensationele comeback maken in die gebieden, waar hij om een of andere reden in verdrukking of in de vergetelheid was geraakt.
 
In deze bijdrage, en andere die later volgen, zullen wij dit fascinerend instrument nader toelichten. Gezien de onvoorstelbare typologische diversiteit en de vele bouwtechnische en muzikale problemen, zo eigen aan de doedelzak, zijn wij wel genoodzaakt om ons te beperken tot de belangrijkste families.
 

Identificatie

De doedelzak is een blaasinstrument met een zakvormig reservoir, dat met de mond, via een pijpje, of door middel van een blaasbalg met lucht wordt gevuld. Hij heeft één of twee pijpen, waarop men de melodie speelt, en meestal één of meer bourdons, nl. pijpen die pijpen die steeds dezelfde toon laten doorklinken. Slechts een paar types hebben geen bourdon.
Vanzelfsprekend is dit een sterk vereenvoudigde identificatie, want in werkelijkheid is de typologie van de Europese doedelzak zo oneindig complex, dat het nog heel wat tijd zal vergen om de normen ervan vast te leggen. Zo zou men dit instrument al in een honderdtal soorten kunnen onderverdelen door alleen maar de volgende elementen als basis te nemen:
het aantal klinkende pijpen, hun functie (melodie, begeleidende melodie, ritmische bourdon, bourdon), hun opstelling, hun boring (cilindrisch, conisch, open of gesloten kanaal), de gebruikte rieten (enkel, dubbel), alsook de manier waarop de luchtreservoir wordt opgeblazen (mond, blaasbalg).  
 

Terminologie

Het is bekend dat in Europa meer dan 200 doedelzakbenamingen voorkomen. Alleen al in het kleine België, waar het Germaanse en Romaanse cultuurgebied aan elkaar grenzen, werden meer dan twintig benamingen genoteerd (historische en andere), waarvan hieronder een aantal voorbeelden: muse (reeds in de 13de eeuw), muchosa, moujacou en muchafou in Noord-Henegouwen (fou is afgeleid van het Latijnse follis), cornemuse (reeds in de 13de eeuw en ook in de Vlaamse literatuur), moezel (vanaf de 15de eeuw), moezelzak en doedelzak (pas vanaf de 18de eeuw), sackpijpe en pijpzak (vanaf de 16de eeuw), verder ook nog quene (in 16de-eeuwse archiefteksten), lullepijp, ruispijp, berenpijp, panse (Condroz), tièsse-di-boûf (Luikse), Trutelsack (rond Aarlen) en Pitschbüel (rond Eupen).
 
In sommige streken van Europa noemt men het instrument gewoonweg ‘pijp’ of ‘hoorn’. Zo kent men het Georgische stviri, het Albanese roga en het Noorditaliaanse piva.
Andere benamingen betekenen alleen maar ‘zak’, of verwijzen naar de aard van de zak, zoals het Kroatische mih, het Dalmatische mesnitsa, het Sorbische meshawa, het Turkse tulum en de termen shuvyr, shabr en sarnaï die gebruikelijk zijn bij de Mari en de Tsjoevasjen in Rusland.
Samenstellingen met ‘pijp’ (hoorn) en ‘zak’, en afleidingen daarvan vindt men zowat overal in Europa. Er zijn het Engelse bagpipe, het Hongaarse tömlösip, het Georgische guda stviri, het Duitse sackpfeiffe, het Vlaamse pijpzak, het Zweedse bälgpipa en säckpipa en zelfs het Picardische cornefou.  
In Oekraïne zegt men koza, in Polen koziol, in Languedoc crabo, in Auverge cabrette. Al deze termen betekenen geit of geitje (verwijzend naar de zak van geitenhuid?), en het is best mogelijk dat ook de gaita-varianten daarbij aansluiten, zoals de Iberische gaita-vormen, het Bulgaarse gajda, het Servische gajde, het Slovaakse gajdy, enz. Ze zouden allemaal afgeleid zijn van het Oudgotische gaits, wat geit betekent. Het gebruik van deze termen zou echter ook kunnen verwijzen naar het mekkerende geluidskarakter van de doedelzak. Maar sommigen menen in de gaita-vormen een Arabische term te moeten herkennen, die dan weeral verwijst naar het woord pijp (schalmei).
Sommige benamingen zijn sterk verwant aan het Griekse symphonia, wat samenklank betekent. Mogelijk heeft dat iets te maken met het polyfonische karakter van het doedelzakspel. Zo kent men het Italiaanse zampogna en het Roemeense chimpói, op sommige Griekse eilanden zegt men tsambuna en in Adjarië (Georgië) chiboni.
 
Het Franse taalgebied kent heel wat samenstellingen met het middeleeuwse ‘muse’, zoals cornemuse, sacomuse, musette, e.a.
In Centraal- en Oost-Europa is een hele reeks benamingen verspreid, die ontleend werden aan het Turkse duduk, een onomatopee, die echter evengoed fluit betekent. Zo zijn er het Russische duda, het Poolse en Tsjechische dudy, en ook het Duitse dudelsack en Nederlandse doedelzak, die van dezelfde term afgeleid zijn.
 
Wij zullen dit erg onvolledige lijstje afsluiten met enkele pittige en minder bekende benamingen, zoals het Ierse Uilleann pipe, het Russische volynka, het Litouwse labanora duda, het Siciliaanse ciaramella en het Armeense tik en par’kapzuk; de Esten noemen het instrument torupill, de Mordvinen (Rusland) skamora, de Udmurden byz, de Tsjerkessen (Zuid-Rusland) gybýt-kobúz, de Osseten Lalím Uadýnz, de Kretenzers Askomandoura en de Maltezen zaqq of zapp.

Legende van de foto's

1. De Ierse doedelzakspeelster Lady Murphy uit Limerick, gefotografeerd omstreeks 1975.
Ze was ook een gerespecteerde danseres en speelde behoorlijk tin whistle (blikken fluit).
© Na Piobairi Uilleann, Dublin; verz. HB.
 
2. Jacob Ratsov, visser en torupill-speler van het eiland Kolga (Estland), gefotografeerd in 1913
door de vermaarde Finse musicoloog Otto Väisänen.
Zijn doedelzak heeft twee bourdons. Let op de twijgjes die uit de melodiepijp steken, en waarmee wordt bijgestemd; een techniek die ook nog elders in Europa bekend is.
© Teatri-ja Muusikamuuseum, Tallinn; verz. HB
 
3. De Bretoense muzikanten François Leon (alias Leon Bihan, 1870-1942) uit Carhaix in Finistère, met bombarde en Jean Marie Le Bay uit de omgeving van Langonned in Morbihan met biniou, gefotografeerd tussen 1900 en 1910.
© Dastum, Rennes; verz. HB
 
4. De Bulgaarse doedelzakspelers Pančo Dikov en Petko Kacarski uit Černi Vit (streek van Loveč), gefotografeerd in 1965. Het instrument links op de foto heeft drie gelijkgestemde bourdons; vermoedelijk het enige voorbeeld in Bulgarije.
© Vergilij Atanasov, Sofia; verz. HB
 
5. De Slovaakse Gajdy-speler Gustáv Adamec uit Malá Lehota.
© Ivan Mačak, Bratislava; verz. HB
 
6. Čedomir Tonić uit Hum bij Niš in Serbië bespeelt de Erske gajde.
© Petar Vukosavljevič, Belgrado; verz. HB
 
7. De bekende Franse doedelzakspeler Jean Blanchard, gefotografeerd omstreeks 1978 met een instrument dat vervaardigd werd door Joseph Bechonnet (1820-1900) uit Effiat (Puy de Dôme).
Verz. HB


(Jåk)
23/01/2006 21:00

Bookmark and Share
© folkroddels.be
reacties
in de aankondigingstekst staat een spellingsfout; discuSSies. ik kon het mij niet laten om dat even te melden... (KlaaS)

AFR (Anonieme Folkroddelaar), 23/01/2006 21:42 (13990) - top
"ik kon het mij niet laten" lijkt me anders ook niet meteen correct Nederlands ;-)

AFR (Anonieme Folkroddelaar), 23/01/2006 23:39 (14005) - top
daar kan over gediscussieerd worden, het is geen AN, maar hier in Vlaanderen is het wel een veel gehoorde variant op 'ik kon het niet laten', dus kan misschien thuisgebracht worden onder de noemer Zuid-Nederlands...

milo, 24/01/2006 11:25 (14012) - top
Hallo ! gaat het hier over doedelzakken of over een taalspelletje ?

DROMADER, 24/01/2006 11:40 (14013) - top
Gelukkig over doedelzakken en dan nogwel van de grootmeester zelve! Chapeau voor deze reeks. Dit is gewoon top voor deze site!
Knorrie


AFR (Anonieme Folkroddelaar), 24/01/2006 12:21 (14015) - top
ik vind taalspelletjes leuker dan doedelzakken.

AFR (Anonieme Folkroddelaar), 25/01/2006 14:12 (14043) - top
Wacht maar tot ik mijn grote broer meebreng !!!...

DROMADER, 26/01/2006 12:49 (14103) - top
waw, naar deze reeks artikels kijk ik echt wel uit: bedankt aan diegenen die er mee bezig zijn!

AFR (Anonieme Folkroddelaar), 28/01/2006 15:36 (14174) - top
AHAAA !!! Wacht maar tot we beginnen met spectrumanalyse van de bourdonboventoonreeksen en uw scherm groen ziet van de oscilloscoop-screenshots... Ge zult wel anders piepen !!!

DROMADER, 29/01/2006 10:08 (14187) - top
Laat maar komen, Dromader! :-D

AFR (Anonieme Folkroddelaar), 29/01/2006 15:06 (14197) - top
voeg commentaar toe... (disclaimer)

Folkroddels Radio
bijschrift
  • I
  • streek: Europa
  • I
  • datum:
  • I
  • genre(s):
  • I
  • website:
  • I
  • email:
  • I
  • aantal malen gelezen: 7443
  • I
  • artnr: 21243
    redactie
  • I
  • wijzig artikel
  • I
  • upload foto
    verwante artikels
  • I
  • De doedelzak in Europa, vroeger en nu - Deel 2 (Instrument)
  • I
  • De doedelzak in Europa - deel 3 (Instrument)
  • I
  • De Doedelzak in Europa vroeger en nu - deel 4 (Instrument)
  • I
  • De Doedelzak in Europa vroeger en nu - deel 5 (Instrument)
    mail
    Mail dit artikel naar een vriend...
    Recentste Instrument 
    achterklap
    Hallo, Op zondag 25 februari 2018, vanaf 14u, hommage-optreden aan John Lundström in Den Beulebak te...

    Welkom op Sonamos Latinoamerica dan: http://www.folkroddels.be/artikels/53204.html
    ...


    Datum is fout!! Het is zaterdag 25 maart !...

    snelnieuws
  • I
  • GUSTAVO ECCLESIA- ARGENTINA
  • I
  • ROBY LAKATOS ENSEMBLE
  • I
  • 3de Festival "Bals et Roses"
  • I
  • QUEBRACHE ARGENTINE TANGO AND FOLK
  • I
  • DÍAZ/MOLINA GUITAR DUO ‘PAMPA DEL PLATA’ ARGENTINA
  • I
  • DOIMNIC MAC GIOLLA BHRÍDE- IRISH TRADITIONAL
  • I
  • MUSIC FROM CRETE
  • I
  • O CLUBE DO CHORO DE BRUXELAS INVITES
  • I
  • Vishtèn // concert i.s.m. CC Sint-Niklaas
  • I
  • Het Brabants Volksorkest Mazur-Polkadag Herent
  • I
  • Jonas Meersmans
  • I
  • Hide & Seek Festival 2018
  • I
  • SCINTILLA- MUSIC FROM BRAZIL
  • I
  • BANSURI MEDITATION FABRICE DE GRAEF
  • I
  • Appelweyre // cd-voorstellingen
  • I
  • BERT CORNELIS ft LAHIRI, MUKHERJEE & CHATTERJEE
  • I
  • STEVEN DE BRUYN & OSAMA ABDULRASOL
  • I
  • LUTHOMANIA SEXTET
  • I
  • AMSTERDAM KLEZMER BAND & SÖNDÖRGÖ
  • I
  • Kuhn FU
  • I
  • LES GOÛTS DE GAND
  • I
  • XENITIA ft. Katerina Fotinaki
  • I
  • YELEMANI TRIO
  • I
  • Zilleghem folk
  • I
  • KOSMOKRATORS & MARIA SPYROGLOU REBETIKO F-NL-E-EL
  • I
  • THE SCIENTISTS (AU)
  • I
  • BOBBY C (BE) / FUSS BENDER (BE)
  • I
  • BOGGAMASTA (BE)
  • I
  • LOS WEMBLER'S DE IQUITOS (PE)
  • I
  • COMM'UNITÉ: 47SOUL (PS) / DE RUDIES (BE)
  • I
  • Marc Hauman & groep/// WÖR
  • I
  • Nieuwe top-Irish band te gast bij vzw OORZAAK
  • I
  • STAGE ‘REBETIKO D’AMERIQUE’
  • I
  • RENAUD DARDENNE-BENJAMIN CLEMENT: PERIPLE MUSICAL
  • I
  • Out Of The Box in Muziekclub 't Ey
    © Folkroddels.be 2005 - Contact - Redactie - Disclamer - Webdesign - Sitemap

    des: Arban