Home > achtergrond > Achtergrondartikel > De geschiedenis van de Opera bals

> zoek...
> meer zoeken...
 

De geschiedenis van de Opera bals
Dansen in de opera is al eeuwen oud (Achtergrondartikel)

Aanstaande vrijdag vindt een eerste Boombal in de Redoutezaal (zie foto) van de Gentse Opera plaats. We raden iedere dansliefhebber aan deze unieke ervaring niet te missen. Vandaag brengen we het begrip Opera misschien niet meer onmiddellijk in verband met bals. Ooit was dit helemaal anders. Het bestaan van de huidige balzaal of Redoutezaal in de Gentse Opera past namelijk in een lange Europese traditie van het geven van Bals in Operagebouwen. Het idee zelf om uit dansen te gaan in een zaal door een entreekaartje te kopen ontstaat historisch gesproken pas met de bals in de Opera.


Oorspronkelijk werden de eerste bals in een Opera wellicht in Venetië georganiseerd naar aanleiding van de Maskerades voor het wereldberoemde carnaval. Het fenomeen is bij mijn weten niet in detail bestudeerd, maar naar schatting gebeurde dit al in het midden van de 17de eeuw. Bals of danspartijen waren in die tijd zeker geen alledaags verschijnsel. In het openbaar dansen was in veel streken van Europa doorgaans verboden, behalve op bijzondere feestdagen zoals carnaval. Van een wekelijkse ‘Saterday Night Fever’ was toen alleszins (nog) geen sprake. Kerk en overheid waren bovendien de mening toegedaan dat publiekelijk amusement ook moest bijdragen tot een hoger doel. Daartoe werden belastingen geïnd die doorgaans voor de armenzorg bestemd waren. Daarom vinden we overal in Europa veel informatie over vroege balcultuur terug in archieven van de niet-kerkelijke opvolgers van de armenzorg. Bij ons zijn de lokale OCMW archieven ware schatkamers aan informatie hierover gebleken. Het idee dat amusement voor het goede doel beter is dan ‘gewoon uitgaan’ zit er trouwens ook bij ons nog diep ingebakken. Benefieten zijn daar een uitvloeisel van en die zijn nog altijd razend populair.

Pas tegen het begin van de 18de eeuw vinden we een fenomeen terug dat Operagebouwen voor grote publieke bals worden gebruikt. Het is echter geen evidente zaak. Aanvankelijk willen bvb de uitbaters van de Antwerpse Opera niet dat hun ‘Theater’ voor Bals wordt gebruikt. Die uitbaters dat zijn de Aalmoezeniers, zoals gezegd, een soort kerkelijk georganiseerde armenzorg, de voorgangers van onze huidige OCMW’s. In het contract van 1711 dat we terugvonden in het Stadsarchief van Antwerpen staat letterlijk te lezen: “dat de twee comparanten en hunne nakomelingen niet zullen gedoogen dat op den voorgeschreven theater eenige onbehoorlijke spelen zullen gespeeld worden, nogte dat men aldaer eenige publieke ballen sal mogen houden ofte ook eenige ongeoorloofde tuyschspelen” In Gent echter vinden we een andere vermelding terug waarbij dansmeester Loeillet ‘aangezet door diveersche heeren en dames van qualiteyt” verzoekt aan magistraat de schouwburg te mogen gebruiken om zijn oefeningen te geven met begeleiding van “schoone en raere musicale instrumenten" “geoorloofd mits 10 schellingen groote voor ieder dansfeest en 1/5 der opbrengst is ten profijte der behoeftigen” Was Gent in die tijd dansanter dan Antwerpen? We vermoeden van niet. In Antwerpen vinden we alleen de verbodstekst terug. In Gent een aanvraag die erop wijst dat het inderdaad niet vanzelfsprekend was. De Gentste vermelding is wel expliciet wat betreft de vermelding van de belasting op amusement ‘ten profijte van de behoeftigen’

Het is echter pas na het ontstaan van de openbare bals in de Parijse Opera vanaf 1716 dat deze traditie zich echt over de rest van Europa zal verspreiden. Typisch voor de bals in de Opera is dat je er alleen met een entreekaartje binnen mocht. Dit is een nieuw verschijnsel voor vele Europeanen die of gewoon op persoonlijke uitnodiging naar het bal gingen of gewoon meedansten ter gelegenheid van een toegelaten feest. Eveneens typisch en nieuw voor deze bals is dat ze enkel tijdens een beperkt 'Balseizoen' plaatsvonden dat liep ongeveer van eind november (na Sint Maarten) tot aan de zondag na Vastenavond. Geheel in de geest van de traditie vormde de carnavalsweek het sluitstuk van dit seizoen, afgesloten door een uitbundig gemaskerd bal op vastenavond (mardi gras) zelf. Voor de Gentse Opera vinden we trouwens een vrij gedetailleerde beschrijving van een dergelijke redoute seizoen terug in het Fonds Vliegende Blaadjes van de Universiteit Gent. We geven de eerste 8 artikels van dit ontwerp van abonnement voor het redouteseizoen integraal weer:

1. Il y aura 8 Redoutes, à commencer dès Lundi 13 Janvier 1783 & se succèderont tous les Lundis
2. Elles commenceront comme d' ordinaire à quatre heures, & finiront à la volonté des Abonnés
3. Les Directeurs fourniront Tables, Cartes & Bougies à ceux qui voudront jouer, moîennant la rétribution ordinaire
4. L' on paîera comme de coutûme 20 Escalins de change pour l' Abonnement de huit REDOUTES
5. L' on ne pourra s' Abonner que pour le nombre de huit REDOUTES
6. Les non-Abonnés paîeront pour chaque REDOUTE quatre Escalins de change par Personne
7. Pour éviter les contestations & les désagrémens qui résultent de la préférence qu' exigent les Personnes qui proposent en mÍme-tems différentes Contredanses, on affichera, chaque REDOUTE, aux Colonnes, ainsi qu' à l' Orchestre, une note qui indiquera les noms & l' ordre des Contredanses: Cet arrangement sera suivi exactement, pour ne pas mécontenter Personne.
8. Les Personnes qui souhaiteront de faire danser des Contredanses nouvelles ou anciennes sont priées de vouloir confier [tout au moins huit jours d' avance] l' Air & les Figures au Maître de Danse Sr. FISSE, afin qu' il en prenne l'intelligence pour les montrer avec plus de facilité, & qu' on ait le tems de faire arranger l'accompagnement complet des Airs, & doubler les Parties.

Uit artikel drie blijkt dat er ook “gespeeld” werd tijdens bals. Het gaat hier voor alle duidelijkheid niet om het spelen op instrumenten, maar om kaartspelen en voor grof geld. "Tuysschspelen" met andere woorden, zoals de overeenkomst voor de Antwerpse Opera nog verbiedt in 1711. In 1783 is duidelijk zowel het verbod op dansen als gokken, gezien dit reglement totaal niet meer aan de orde. Merkwaardig ook om vast te stellen dat op exact hetzelfde tijdsstip in Antwerpen exact dezelfde toegangsprijzen voor Redoutes golden. Een soort Boombal tarief ‘avant la lettre’ dus. Ook interessant zijn de 2 laatste artikels over het aankondigen van het dansprogramma op voorhand. Dit had in de eerste plaats te maken met de toenmalige dansmode. Het zijn de hoogdagen van de Contradans, figuurdansen dus. Om deze dansen vlot te doen verlopen moest elke deelnemer een hele reeks basisfiguren kennen die door de dansmeester tijdens de dans werden afgeroepen. De volgorde van de figuren en het aantal passen om ze uit te voeren moesten ook exact aansluiten bij de muziek. Het vergde met andere woorden echt wel dansles en goede voorbereiding om een beetje vlot over te komen bij deze dansen. Het Balfolkrepertoire hield slechts twee basischoreografieën uit dit repertoire over die we kennen als Tovercirkel en Jig. Wanneer we beseffen dat Contradansen zeer modegevoelig waren op het einde van de 18de eeuw en elk balseizoen nieuwe figuren bracht zijn deze artikels ook begrijpelijk.


Door de teruggevonden boekhouding van deze redoutes weten we ook min of meer hoeveel danslustigen gemiddeld deelnamen. Tussen 1780 en 1790 waren dit er voor Antwerpen ongeveer 280 niet geabonneerde balgangers per bal. Wanneer we bedenken dat alleen de mannen entree betaalden, jongeren met hun ouders meekwamen, abonnees, naar gelang het aantal zitplaatsen vrienden mochten inviteren, kunnen we dit aantal rustig vermenigvuldigen met een factor drie of vier. Om deze massa aan te kunnen, werd  de infrastructuur van de operagebouwen noodzakelijk aangepasd. Dit gebeurde in eerste instantie echter niet door een balzaal te bouwen. Aanvankelijk vond het bal plaats op een 'zwevende balvloer' die boven de parterre in de operazaal zelf werd aangelegd: over de orkestbak heen, gelijk op het niveau van de scène. In sommige Operagebouwen werd zelfs speciaal voor de bals een spectaculaire 'mobiele' dansvloer ingebouwd. Die bestond uit een ingewikkeld mechanisme met katrollen en windassen waardoor op korte tijd het hellend vloerniveau van de parterre kon worden opgetakeld tot die horizontaal lag. Dat spaarde kostbare tijd uit waardoor zelfs op dagen dat ook een andere uitvoering op het programma stond, bals konden doorgaan. Andere operadirecties zagen zich verplicht, gezien de ombouwtijd voor de zaal, om de bals te laten plaatsvinden op de zgn. ‘jours de relache’ de rustdagen voor de Opera troupe. Zowel in Gent als in Antwerpen was dit doorgaans op een maandag en later ook op woensdagen. Het belang van deze zeer winstgevende bals is niet te onderschatten. Omdat ze uiteindelijk de vaak aanzienlijke verliezen van de operauitvoeringen zelf, gedeeltelijk compenseerden. Niets nieuws onder de zon dus. En gelukkig voor de dansers beginnen operadirecties deze mogelijkheden opnieuw in te zien. Een huidige nog bestaande monteerbare balvloer kunnen we overigens met z’n allen ieder jaar op de televisie bewonderen. Wanneer op nieuwjaarsdag het debutantenbal in de Weense opera in Mundovisie wordt uitgezonden.

In de Gentse Opera werd voor het vernieuwde 19de eeuwse gebouw, dat in 1840 plechtig werd geopend, echter gekozen om de redoutezaal en een balzaal in het bouwplan te integreren. Blijkbaar wilde men kost wat kost een ander scenario dan in Brussel of Antwerpen waar men bleef kiezen voor een zwevende vloer. De Antwerpse 18de eeuwse balvloeren zijn ons in detail bekend, omdat de bouwelementen (schragen, planken, monteerbare orkestbak, bijkomende houten lusters, enz.) zeer nauwkeurig werden beschreven in enkele inventarissen. We weten eveneens dat stadsarchitect Bourla pas een jaar na de opening van zijn nieuwe schouwburg in 1834 kon uitpakken met een nieuwe monteerbare danszaal. Hetgeen luid protest opleverde van de abonnees die één jaar hun balseizoen moesten missen in de vernieuwde splendide infrastructuur. De decorateurs van de nieuwe Antwerpse zaal waren, net zoals voor de huidige zalen van de Gentse en de Parijse Opera het Franse duo Philastre & Cambon. De huidige staat van hun decoraties in de Gentse balzalen is misschien niet zo schitterend, maar alleszins oneindig veel beter dan de balvloer van de Bourlaschouwburg die helaas helemaal spoorloos verdween. Bovendien bieden de Gentse zalen met hun bijna 90 meter ononderbroken 'parquet' een spectaculaire en unieke 'must-have-danced' voor elke dansliefhebber. Het begrip 'eindeloze' of 'eeuwige' wals krijgt in deze fenomenale ruimte een heel nieuwe dimensie.

Cor Vanistendael

Met dank aan Josephine Schreiber van het ‘Historical Dance Institute’ in Gent. Alle informatie over de Gentse dansgeschiedenis die in dit artikel werd gebruikt, kreeg ik van haar. Dank ook aan het Museum Vleeshuis te Antwerpen en de Erfgoedcel Antwerpen die mij in staat stelden om een jaar lang archief onderzoek te verrichten rond diverse aspekten van het Antwerpse Muziekleven. Vanaf 1 september zullen meer resultaten van dit onderzoek te bewonderen zijn in de context van het Dansant project (waarover u hier meer op deze website kunt lezen)

Geraadpleegde bronnen:

Stadsarchief Antwerpen: MA 902, MA 902, K 2115
OCMW Antwerpen: Archieven Aalmoezenierstheater
Universiteit Gent: FVB IR 7
Internet: de website van de Vlaamse Opera

Geraadpleegde litteratuur:

De Potter Fr. Gent van den oudsten tijd tot op heden, Gent, 1883, Deel IV
Semmens, R. ‘The Bal Publics at the Paris Opera in the eighteen century’, NY, 2004



(knorrie)
05/06/2006 21:42

Bookmark and Share
© folkroddels.be
reacties
gewoon:
we zitten al 14 dagen op hete kolen om deze zaak eens uit te proberen. Was het al maar vrijdag.
Bedankt voor het revelerende artikel.


dreuzel100, 06/06/2006 01:43 (17329) - top
mmhhh, geschiedenis...

de vakidiote,


de Mier, 06/06/2006 08:48 (17330) - top
Interessant artikel. Dat was nogal een gedoe indertijd. Gelukkig is het nu allemaal zo formeel niet meer. Alhoewel, bij nader inzien zijn er toch nog heel wat danspuristen die iedere stapje vooraf tien keer uitgedacht hebben en je "the evil eye" geven als je het waagt om de andro wat te huppelig te dansen. Ik denk dat de dames/heren in kwestie er wel voor te vinden zouden zijn om het gebruik om nieuwe figuren vooraf aan de dansmeester aan te kondigen in ere te herstellen. Heb me trouwens als dansleek laten wijsmaken dat de andro onstaan is tijdens het aanstampen van de aardappelvelden en ik vind mezelf nochtans een heel goede "patattenstamper" (-;
groetjes van linkervoetjes


Streepjes, 06/06/2006 10:26 (17331) - top
Beste patattenstamper met streppekes: voor al uw mythes over bretoense dansen, slechts één tip: Jean-Michel Guilcher, La danse populaire traditionelle de Basse-Bretagne. Eerst lezen, vervolgens zelf kritisch evalueren of je het plausibel vindt wat deze man op zo'n 800 pg te zeggen heeft over het onderwerp. Hij is de enige onderzoeker die werkelijk systematisch archiefonderzoek combineerde met modern veldonderzoek over deze dansen. Fantastisch boek, hoewel niet gemakkelijk. Maar amuzeer je vooral, want dat is ook Jean-Michel's conclusie: aangezien wij zelf geen traditionele dansers meer zijn in een traditionele maatschappij waar men nog pattatten moest aanstampen met de klompen aan de voet, rest er ons nog één ding: jeuj danseuh!

knorrie, 06/06/2006 15:48 (17332) - top
Wat een serieus artikel. Ik heb het nu rap rap diagonaal gelezen. Ik kijk vooral uit naar die dansvloer. En mogen wij serieus in onze gewone danskleren binnen in die zaal? Waw. Ik zie mezelf al zweven. ( of patatten stampen? )

leenve, 06/06/2006 15:53 (17333) - top
Zeer verhelderend artikel, Knorrie, 'k heb weer heel wat bijgeleerd.
En dan die foto van die dansvloer (smelt, smelt ...)
Ik kom vrijdag in elk geval (met balboekje!)want dit wordt inderdaad een unieke ervaring.


geertrui, 06/06/2006 21:38 (17341) - top
het is ni fair. blokkende studenten zo doen verwateren...

zalig interessant artikel, merci Cor!


Zaartje*, 08/06/2006 09:06 (17368) - top
Als het een troost kan zijn
we zijn met veel die aan het studeren zijn...


LiesjeB, 08/06/2006 10:59 (17369) - top
Verwateren ?

Séba-31, 08/06/2006 11:23 (17370) - top
voeg commentaar toe... (disclaimer)

Folkroddels Radio
bijschrift
  • I
  • streek: Oost-Vlaanderen
  • I
  • datum:
  • I
  • genre(s):
    • Bal
  • I
  • website: www.vlaamseopera.be
  • I
  • email: cvanistendael@hot...
  • I
  • aantal malen gelezen: 4660
  • I
  • artnr: 26124
    redactie
  • I
  • wijzig artikel
  • I
  • upload foto
    verwante artikels
    mail
    Mail dit artikel naar een vriend...
    Recentste Achtergrondartikel 
    achterklap
    Mooie videoclip van deze plaat op https://www.youtube.com/watch?v=K1REDX8kMyk ...

    Hallo, Op zondag 25 februari 2018, vanaf 14u, hommage-optreden aan John Lundström in Den Beulebak te...

    Welkom op Sonamos Latinoamerica dan: http://www.folkroddels.be/artikels/53204.html
    ...


    snelnieuws
  • I
  • Soetkin Collier Trio // gratis concert
  • I
  • Naragonia Quartet– Mira – 2018 – Homerecords
  • I
  • Sinnekloas danst // gratis Baleynbal
  • I
  • GUSTAVO ECCLESIA- ARGENTINA
  • I
  • ROBY LAKATOS ENSEMBLE
  • I
  • 3de Festival "Bals et Roses"
  • I
  • QUEBRACHE ARGENTINE TANGO AND FOLK
  • I
  • DÍAZ/MOLINA GUITAR DUO ‘PAMPA DEL PLATA’ ARGENTINA
  • I
  • DOIMNIC MAC GIOLLA BHRÍDE- IRISH TRADITIONAL
  • I
  • MUSIC FROM CRETE
  • I
  • O CLUBE DO CHORO DE BRUXELAS INVITES
  • I
  • Vishtèn // concert i.s.m. CC Sint-Niklaas
  • I
  • Het Brabants Volksorkest Mazur-Polkadag Herent
  • I
  • Jonas Meersmans
  • I
  • Hide & Seek Festival 2018
  • I
  • SCINTILLA- MUSIC FROM BRAZIL
  • I
  • BANSURI MEDITATION FABRICE DE GRAEF
  • I
  • Appelweyre // cd-voorstellingen
  • I
  • BERT CORNELIS ft LAHIRI, MUKHERJEE & CHATTERJEE
  • I
  • STEVEN DE BRUYN & OSAMA ABDULRASOL
  • I
  • LUTHOMANIA SEXTET
  • I
  • AMSTERDAM KLEZMER BAND & SÖNDÖRGÖ
  • I
  • Kuhn FU
  • I
  • LES GOÛTS DE GAND
  • I
  • XENITIA ft. Katerina Fotinaki
  • I
  • YELEMANI TRIO
  • I
  • Zilleghem folk
  • I
  • KOSMOKRATORS & MARIA SPYROGLOU REBETIKO F-NL-E-EL
  • I
  • THE SCIENTISTS (AU)
  • I
  • BOBBY C (BE) / FUSS BENDER (BE)
  • I
  • BOGGAMASTA (BE)
  • I
  • LOS WEMBLER'S DE IQUITOS (PE)
  • I
  • COMM'UNITÉ: 47SOUL (PS) / DE RUDIES (BE)
  • I
  • Marc Hauman & groep/// WÖR
  • I
  • Nieuwe top-Irish band te gast bij vzw OORZAAK
    © Folkroddels.be 2005 - Contact - Redactie - Disclamer - Webdesign - Sitemap

    des: Arban