Wie Dree Peremans kent, wist dat dit boek eigenzinnig en tegendraads moest worden. De voormalige Radio 1 Producer die het ondertussen geschrapte ‘Het Einde Van de Wereld’ op zondagavond en het nog steeds overlevende folkprogramma ‘De Grote Boodschap’ uit zijn ferm ontwikkelde verhalen duim zoog, heeft altijd vooral zijn eigen timing gevolgd. Voor sommige mensen is dit een kenmerk van eigenzinnigheid. Naar mijn mening komt dit boek voor de huidige folkgeneratie bij benadering 10 jaar te laat.

De Auteur

Ooit, ondertussen meer dan 15 jaar geleden, werkte ik als copywriter en radiostem voor het onvolprezen luisterprogramma ‘Het Einde van de Wereld.’ Ik heb aan de man in zeker zin dus iets te danken. Al was het maar de kans om op zeer jeugdige leeftijd geld te verdienen met mijn pen. Iets waarvoor ik hem ook vandaag nog steeds oprecht dankbaar ben. Deze historische banden wil ik echter niet laten meespelen wanneer ik als kritische lezer vandaag zijn boek bespreek voor deze folksite. Anderzijds wil ik ook niet het verwijt krijgen dat ik een soort ‘vadermoord’ pleeg. Daarom zal ik in dit verslag mijn argumenten zo feitelijk mogelijk weergeven. Ik probeer, met andere woorden, vooral de bal te spelen en niet de man. Uit respect.

Wellicht moet ik, om te beginnen, Dree Peremans, de auteur van dit boek, wat beter voorstellen aan het lezerspubliek van deze site. Voor de oudere generatie is de man zowat de verpersoonlijking van de ‘folkkenner’. De man met een enorme eruditie terzake en vooral ook met veel persoonlijke relaties met vooraanstaande folkartiesten uit de beginjaren van de folkrevival. Met die twee reputaties pakt hij ook voortdurend uit in dit boek. In het Nederokkerzeel van de jaren ’60 is hij een dorpsgenoot van Hubert Boone die mee aan de wieg van ‘De Vlier’ staat. Op tournee met ‘De Vlier’ – de nog steeds actieve voorloper van ‘Het Brabants Volksorkest’ komt hij in aanraking met de debuterende Wannes Vandevelde en de eerste, weifelende stappen van de jongens van ‘Rum’ in het nabije Leuven. Later schopt hij het tot producer van het belangrijke ‘Folk op Donderdagavond’ op Radio 1, dat vandaag nog steeds voortduurt als ‘De Grote Boodschap’. In die vroege radiojaren smeedt hij samenwerkingsverbanden tussen al deze artiesten en nog enkele andere rond projecten als ‘De Island suite’ , ‘Het zwarte Goud’ en ‘Vive Le Geus’. Die in het collectieve geheugen van de oudere folkgeneraties nog steeds een hoge status genieten. Hij brengt ook de jonge Patrick Riguelle samen met Kadril naar aanleiding van een Liedboekenproject. Een samenwerking die uiteindelijk zal leiden tot de mijlpaal in de Vlaamse Folkgeschiedenis ‘Nooit met Krijt’ . Ik vergeet wellicht nog een aantal van ’s mans verwezenlijkingen, maar de hoofdlijnen heb ik vermoedelijk wel mee.

Het boek zelf

Het boek zelf kreeg een, op eerste zicht, duidelijke structuur mee. Het begint met een inleiding waarin Peremans erop uit is alle makers van definities over Folk in het belachelijke te trekken. Op zich een leuk spelletje, was het niet dat hij zelf, zo blijkt toch later in het boek, er behoorlijk duidelijke opvattingen op na schijnt te houden, wat zijn onderwerp betreft. De afsluitende statement helemaal achteraan het boek: ‘Folk, daar ging het over. De Bronnen en de praktijk. Een heel boek lang en nog altijd weten we niet wat het precies zou moeten zijn, maar wel wat het zou kunnen zijn’. Laat mij daarom op mijn honger. Je kunt moeilijk heel de tijd volhouden dat je geen definitie wilt of kunt plakken op je studieobject enerzijds en anderzijds daarover heel beslist een heel persoonlijke boom opzetten, met heel precieze en feitelijke argumenten. Zo wek je op z’n minst de indruk dat je er ergens wel een soort persoonlijke geheime definitie op nahoudt. Of erger, dat je jezelf als ‘incontournable’ beschouwd, wanneer het folk aangaat.

Daarna krijgen we drie afgebakende delen: “De Drie W’s”, “Op weg naar de negentiende eeuw” en “De Praktijk”. Waarbij het eerste deel ‘De Drie W’s’ – wat benadering betreft, eigenlijk zeer sterk lijkt op het laatste. ‘De drie W’s’ staat voor drie interviews met Willem Vermandere, Walter De Buck en Wannes van de Velde. De drie zangers die aan het eind van de jaren ’60 en het begin van de jaren ’70 doorbraken met hun dialectliederen. ‘De Praktijk’ bestaat uit 4 interviews met Rum, Piet Chielens, Laïs en Kadril. Elk op hun manier verantwoordelijk voor het onder de aandacht brengen van de folkrevival. Vreemde eend in de bijt in deze reeks is natuurlijk Piet Chielens. Weinigen van de huidige generatie zullen hem herkennen als de man achter het ter ziele gegane folktijdschrift Gandalf of de Passendale Vredesconcerten. De man is heden ten dage vooral actief als conservator van het Flanders Fields Museum te Ieper, maar speelde een rol van betekenis is het promoten van folk in de jaren ’80. We kunnen hem beschouwen als een soort voorganger van onze eigenste Stefan ‘Jåk’ Feys. Waarom de drie W’s nu precies aan het begin van het boek moesten staan en de anderen achteraan, blijft me onduidelijk. Chronologisch klopt de volgorde ook niet, want dan had Wannes helemaal vooraan moeten staan en Laïs en Kadril van plaats moeten wisselen. Het zijn maar randbemerkingen, maar ze geven wel aan dat de op eerste gezicht duidelijke structuur, niet even consequent wordt aangehouden.

Op naar de negentiende eeuw.

Dat laatste merk je vooral aan het hoofdstuk in het midden: “Op naar de negentiende eeuw.” Met zijn 75 pagina’s het Pièce de Résistance’ van het boek. Niet verwonderlijk overigens, want Peremans, dat weten we, hecht erg veel belang aan de 19de eeuwse verzamelaars van volksmuziek. Voor hem zijn dit de fundamenten waarop de hele folkrevival is gebouwd. Zonder deze verzamelaars, geen folkrevival, aldus de auteur. Daarom doet hij in dit hoofdstuk een dappere poging om de oude mythes en verhalen rond deze charismatische persoonlijkheden en hun verzamelingen van onder het stof te halen. Normaal gezien is dit werkelijk Peremans’ groot talent. Vertellen kan hij. Hertalen van oude verhalen naar het heden al even zeer. In dit geval was ik toch nogal ontgoocheld. Misschien wel omdat dit tenslotte ook een beetje mijn geliefkoosd speelterrein is.

Om te beginnen lijkt het er aanvankelijk op dat hij een totaalbeeld wil ophangen. Alle registers worden opengetrokken: feiten, anecdotiek, sterke verhalen, enz. Ze vallen elkaar virtuoos voor de voeten. Je moet dan wel weten dat Wim Bosmans een paar jaar geleden al een voorbeeldige poging ondernam om zo’n overzicht te maken in zijn boek ‘Traditionele Muziek uit Vlaanderen’. Dat is dan ook meteen het zwakke punt van dit hoofdstuk. Bosmans blijft bij de feiten, Peremans doelbewust niet. Het wordt dan ook snel duidelijk dat het evenwicht zoek raakt en dit nooit tot een volledig overzicht kan uitgroeien. Het schrijfsel is, mijn inziens, gebaseerd, zoals zo veel van zijn hand, op jarenlange accidentele omgang met het onderwerp. Dan weer pikt hij hier iets of, dan daar weer. Giet dat samen in een leesbare vorm en je krijgt ongeveer dit hoofdstuk. Naar mijn mening meld je dit als auteur eerlijkheidshalve beter op voorhand, wat hier niet gebeurt.

Feiten, feiten, feiten.

Want als je jezelf als autoriteit presenteert, en je het lef hebt om als ‘kenner’ je lezers met feiten om de oren te slaan, moeten de feiten ook kloppen. Dat is allerminst het geval in dit boek. Het begint al bij de inleiding op de drie W’s. Peremans steekt op zijn bekende wijze van wal door te beweren dat de drie W’s niet veel met elkaar gemeen hebben. Hij probeert zijn argument te onderbouwen door te stellen dat er geen foto’s bestaan van de drie W’s samen. Dat er nooit een gemeenschappelijk interview werd afgenomen zoals dat zo historische interview met Brassens-Brel-Ferré. Dat de drie W’s dus eigenlijk een soort mythe zijn die door de verkeerde persjongens in het leven werd geroepen om vooral zichzelf beter te verkopen. Hier laat Peremans zich even van zijn smalste kant zien. Er bestaat wel degelijk minstens één dergelijk interview en niet zomaar eentje onopvallend gepubliceerd in een obscuur gazetje aan de vooravond van de jaren ’70. Knack engageerde de drie W’s in 1998 om elk om beurten wekelijks een Column te schrijven. Aan deze reeks ging een uitgebreid interview vooraf met de drie heren samen. En wanneer ik me niet vergis, zit er in het Nekka - archief nog meer dan één exemplaar van een prachtige foto waarop de drie W’s broederlijk naast elkaar poseren, naar aanleiding van een gezamenlijk interview.

Bij nadere beschouwing, wemelt vooral het deel over de 19de eeuw van feitelijke onvolkomenheden. Ik vermeld alleen de meest in het oog springende, voor zo ver ze mij opvielen. Zo wordt Théodore de la Villemarqué, die in reeds 1839 zijn Barzaz Breizh publiceerde met Bretoense epische zangen, plots ingeschakeld in het Décret Fortoul uit 1852. Dit decreet riep vanaf 1852 van staatszijde op om over heel Frankrijk volksliederen op te tekenen. Naar ik begrepen heb uit diverse bronnen moeten we De la Villemarqué’s verzameling eerder als een soort aanleiding tot dit decreet zien, dan wel als een gevolg ervan. Anderzijds vind ik nergens terug dat de grote Georges Sand ooit een liedverzameling onder dit decreet zou hebben gepubliceerd. Het stukje over de negentiende eeuwse Antwerpse Liedzanger Andreas De Weerdt, en de andere 19de eeuwse populaire liedzangers iets verder in hetzelfde hoofdstuk, is van een oppervlakkigheid om bij te huilen en het onderwerp allerminst waardig.

Gemiste kansen.

Bovendien, vind ik althans dat je, wanneer je voor de erudiete benadering kiest, de intellectuele eerlijkheid moet hebben je lezers volledige informatie te verschaffen. De afgelopen jaren veranderde de benadering van het gegeven Volksmuziek en Folkrevival aanzienlijk. Onderzoekers in Frankrijk, Groot Brittanië, maar ook in ons eigen land, gingen op zoek naar de motieven van de 19de eeuwse liedverzamelaars. De algemene conclusie van de meeste van deze onderzoeken luidt, dat traditie niet iets is dat er altijd is geweest, maar eerder een soort cultureel/ideologisch construct betreft. Geheel in de lijn met de opvattingen die de samenstellers van het onvolprezen boek ‘The Invention of Tradition’ (Hobsbawn & Ranger) beschrijven. Niets daarvan vinden we terug in dit werk. Geen enkele randbemerking, geen inhoudelijke kritiek, geen enkele vermelding van een hedendaagse studie over het onderwerp in de Bibliografie.

Wanneer je zoals Peremans dieper wil ingaan op de 19de eeuwe liedverzamelaars in Vlaanderen, kun je gewoonweg niet heen om de historische banden met het romantisch ontvoogdend Vlaams nationalisme. Het is maar wat eenvoudig om in een hoofdstuk over negentiende eeuwer Florimont Van Duysse de man als een kamergeleerde af te schilderen en vervolgens zijn ‘liedavonden voor het volk’ met één zinnetje weg te moffelen. Voor de nieuwsgierige lezers van deze site wil ik vermelden Florimont Van Duysse de geleerde was die helemaal aan het einde van de 19de eeuw alle liedboeken – dat zijn verzamelbundels met volksliederen - van zijn voorgangers samensmeedde tot één monumentaal werk ‘Het Oude Nederlandse Lied’. In folkmiddens huldigt men sinds tijden de opvatting als zou deze mijnheer geen voeling met het volk hebben gehad. Waar die opvatting vandaan komt is mij een raadsel. Door Van Duysse’s toedoen ontstond aan het begin van de 20ste eeuw namelijk de Vlaamse Liedbeweging. De man gaf hoogst persoonlijk de aanzet tot deze beweging door zangbundels met ‘Oude Vlaamsche Volksliederen’ samen te stellen en deze liederen door zangavonden ingang te doen vinden bij arbeidersvrouwen uit het Gentse. Hij zong deze liederen zelf voor aan deze vrouwen waarvan hij verwachtte dat zij ze op hun beurt zouden doorgeven aan hun gezinnen. Dat lukt zeer aardig, want deze liedbeweging ontwikkelde zich binnen afzienbare tijd tot een ware massabeweging aan de vooravond van de eerste wereldoorlog. Ondersteund door alle Vlaamse cultuurverenigingen, met uitgaven van zangboekjes waarvan de oplagen in de 100.000den liepen. In deze buitengewoon populaire volkszangboekjes treffen we vreemd genoeg heel het repertoire aan dat door de artiesten van de naoorlogse folkrevival op plaat werd gezet. Van ‘Nu daghet in den Oosten’ dat Rum zo prachtig zong tot ‘Het Smidje’ van Laïs over ‘Naar Oostland zullen wij rijden’ waarmee het Hubert Boone ooit verrassend uitpakte. Niets hierover dus.

Bovendien schenkt Dree Peremans geen enkele aandacht aan de Amerikaanse invloed op ‘onze’ folkrevival. Hij was er nochtans bij toen Wannes en Rum nog in hun ‘Skiffle’ periode zaten. Derroll Adams, de belangrijke Amerikaanse banjoman die in Antwerpen woonde, komt slechts één keer voor in de marge van een anekdote. Dat heel het imago van de Vlaamse Folkrevival in de jaren ’60 en ’70 immens schatplichtig is aan de idee van de ‘Rambling Man’, de artiest in de marge, de ongrijpbare, zwervende, eigenzinnige, koppig voortdoende liedjesmaker, komt in dit boek zelfs niet aan bod. Laat staan dat er verbanden worden gelegd met de kleinkunst in het algemeen. Wannes loskoppelen van het kleinkunstcircuit of een kunstmatige tegenstelling folk-kleinkunst suggereren zoals de auteur min of meer doet in het hoofdstuk over 'De Drie W's' in is gewoon historisch niet correct. Zonder de zeer grote belangstelling voor het Nederlandstalige chanson aan het eind van de jaren '60 zouden De Drie W's nooit die aandacht hebben gekregen die hen ten deel viel. Waarom horen we hier trouwens niet helemaal niets over Jan De Wilde, De Snaar, de jonge Urbanus of Lamp, Lazarus en Co die in dezelfde circuits vertoefden en op dezelfde affiches geprogrammeerd stonden? Niets ook over de eerste Nekka nachten. Er zijn trouwens nog denkbare parallellen te trekken tussen de enorme populariteit die Laïs plots overviel en de verhoogde belangstelling voor Nederlandstalige Pop en Rock à la Gorki, The Scene, Clouseau en de Kadril-Riguelle samenwerking in dezelfde periode.

Dat je geen rekening wil houden met de ontwikkeling van dansmuziek, omdat je eerder een tekstman bent, wil ik inzake folk nog aannemen. Dat je blind blijft voor meer recente benaderingen van de folkrevival – en het gaat dan echt niet om definties – vind ik echter onvergeeflijk. Vooral wanneer het gepaard gaat met een tendentieus gebrek aan respect voor historisch feitenmateriaal.

Schamperheid

Eén van de dingen waaraan ik me werkelijk geërgerd heb in dit boek is de schamperheid waarmee de jonge folkgarde wordt bejegend. Akkoord dat je jezelf beperkt tot de generatie die je zelf het beste kent en aanvoelt. Niet akkoord dat je die oude generatie een forum biedt om zich schamper uit te laten over jongere artiesten die je vervolgens in dit boek nauwelijks een stem geeft. Piet Chielens mag bijvoorbeeld gewoon over Laïs zeggen ‘Waar die mensen voor staan speelt geen enkele rol. Het is een mooie afgewerkte show… Het gaat niet over de dingen die je te vertellen hebt’ Of Wiet van de Leest die over de huidige generatie zegt: ‘Ik mis de grote persoonlijkheden zoals Wannes en Hubert Boone’ Waarop ik dan geneigd ben te denken: wat worden die grijze baarden toch lang en zwaar om dragen mettertijd…

Besluit

Dit boek maakt naar mijn mening niet veel waar van wat het beweert te zijn. Om te beginnen vind ik de titel niet juist gekozen. Het gaat niet om de bronnen van de folk, maar om een persoonlijk verhaal van iemand die dicht stond bij de vroegste ontwikkeling van de Vlaamse Folkrevival. Waarom Dree Peremans niet sterker voor die persoonlijke benadering kiest, is mij een raadsel. Op zich heb je er weinig verdienste aan om als jonge knaap toevallig in een dorp te wonen waar het allemaal begon. Door de latere inzet om de folkrevival te promoten bij een breder publiek krijg je die vanzelfsprekend wel. Het was dan ook erg prettig geweest wanneer we van die kennis en anekdotes meer hadden gehoord in dit boek. Het is blijkbaar een domein dat hij angstvallig vermijdt. Volgens mij ten onrechte, want wat we in de plaats krijgen aan historische weetjes, maakt gezien de vele inhoudelijke fouten en gebrek aan actuele waarde, weinig goed. Geen van de interviews vooraan en achteraan het boek zijn naar mijn aanvoelen de sterkste in hun soort. Ook op vlak van structuur loopt het één en ander niet lekker. De overgangen tussen de verschillende hoofdstukken zijn vaak te abrupt en moeilijk te volgen. Je krijgt algauw de indruk dat ze ‘aan elkaar geschreven zijn’ om in het boek te passen. Tenslotte hoeft het niet noodzakelijk een euvel te zijn dat de jongere generatie folkmuzikanten weinig aan bod komt. Ten minste niet wanneer je ze enigszins respectvol zou behandelen. Of tenminste niet wanneer het boek 10 jaar geleden zou zijn verschenen toen deze generatie aan haar onstuitbaar gebleken opmars begon.

Cor Vanistendael

Titel: Naar de bronnen van de Folk
Auteur: Dree Peremans sr.
Uitgeverij EPO
ISBN: 90 6445 342 X
208 Pagina’s
Geïllustreerd

Klik hier om dit boek te bestellen in Den Appel. Het wordt je dan gewoon opgestuurd, samen met een overschrijvingsformulier.