Home > achtergrond > Achtergrondartikel > De blaasinstrumenten in de Ierse Folk

> zoek...
> meer zoeken...
 

De blaasinstrumenten in de Ierse Folk
Korte introductie van de blaasinstrumenten die in de Ierse Folk gebruikt worden: Uilleann Pipes, Flute, Low Whistle, Tin Whistle en Fife (Achtergrondartikel)

Blaasinstrumenten in de Ierse Folk

 

 

Uilléann Pipes: 

 

De Ierse doedelzak of Uilléann Pipes wordt aangeblazen met een blaasbalg die bediend wordt met de rechter elleboog.  De zak bevindt zich onder de linker elleboog.  Vandaar de naam ‘elleboogpijpen’, Uilléann Pipes in de Ierse taal (Gaelic).  Een alternatieve ‘vertaling’ is de ‘Howling Pipes’, de Huilende Pijpen, maar dit is een dichterlijke vrijheid. 

In tegenstelling tot de meeste andere doedelzakken is het een echt binnenhuisinstrument.  De klank wordt letterlijk gedempt doordat het uiteinde van de chanter of schalmei op het bovenbeen rust en daardoor dus afgesloten wordt.  De schalmei wordt enkel opgetild om de grondnoot te produceren en in functie van bepaalde versieringstechnieken. 

Het is de enige doedelzak die tussen twee noten door absolute stiltes kan produceren.  Hierdoor ontstaan er technisch gezien unieke mogelijkheden tot ornamentatie zoals gesloten triplets en crans.  Ook de uitermate gesloten vingerzetting draagt hiertoe bij: per noot worden er hooguit één of twee van de zeven vingergaten geopend.

De brompijpen of drones staan gestemd op de grondnoot.  Meetal zijn er drie, in drie verschillende octaven.  Ze liggen op de schoot van piper, naar rechts gericht.  Creatieve pipe-makers bouwen soms Uilléann Pipes met twee sets drones: de eerste set is op de grondnoot gestemd, de  tweede een kwint hoger.

De drones kunnen aan- of uitgezet worden, wat niet het geval is bij andere doedelzakken.  Dit opent weer perspectieven voor zowel het repertoire als voor het arrangeren van tunes of sets van tunes.  De piper kan b.v. alleen op de chanter spelen en later in de tune (of bij het wisselen naar een tweede tune) de drones inschakelen.  Het wordt tevens mogelijk om tunes te spelen die in een mineurtoonaard staan die disharmonisch is ten opzicht van de grondnoot en de drones: schakel de drones uit en weg is de disharmonie.

 

In de praktijk bestaan er Uilléann Pipes in drie opbouwstadia:

1/         De ‘practice set’: deze bestaat enkel uit de zak, de blaasbalg en de chanter

2/         De ‘half set’:  hier zijn reeds de drones aan toegevoegd

3/         De ‘full set’:  naast de brompijpen omvat deze ‘volledige’ Ierse doedelzak ook een set ‘regulators’.  Een regulator is een extra schalmei (met een eigen riet dus) die parallel aan de brompijpen is gemonteerd en dus ook op het rechterbeen van de muzikant ligt.  De gaten van de regulator zijn afgesloten met relatief lange en brede kleppen die tijdens het spelen met de pols en/of de handpalm ingedrukt kunnen worden, soms ook met de duim van de rechterhand.  Zodoende kunnen er extra begeleidingsnoten toegevoegd worden aan de melodie, in principe zelfs volwaardige baslijnen.  Meestal zijn er drie regulators, soms ook vier, twee of één, naar gelang van de keuze van de piper.

 

De echte grootmeesters van de Ierse doedelzak zijn erg bedreven in het gebruik van hun regulators en slagen erin om hun tunes muzikaal hoogstaand en subtiel te arrangeren met behulp van deze ‘brompijpen met kleppen’. 

In de praktijk is het echter een zeer moeilijke klus om de regulators onder de knie te krijgen.  Veel pipers (ondergetekende inbegrepen) beperken zich dan ook tot de half set.  Velen schaffen zich wel een full set aan maar krijgen nooit voldoende vat op de regulators om meer te doen dan enkele tonen toe te voegen aan een slow air of af en toe een ritmisch begeleidingsakkoord aan een snellere tune.  Maar even vaak klinkt dit laatste storend of overbodig in het geheel als dat het er iets waardevols aan toevoegt. 

 

De meeste Uilléann Pipes zijn gebouwd in D (re).  In Noord-Ierland worden er soms sets in Eb (mib) gebouwd, maar wat vaker voorkomt zijn de zogeheten ‘flat sets’, die in de lagere toonaarden B(si), Bb(sib) of C(do) zijn geconstrueerd.  Ze zijn moeilijker te bespelen wegens de grotere afstanden tussen de vingergaten en ze klinken over het algemeen stiller en nasaler omdat de chanters met een traditionele rechte boring zijn gemaakt in tegenstelling tot de moderne luidere D-chanters die van een conische boring zijn voorzien.  Zelf speel ik op een C-chanter met een conische boring die een steviger volume produceert. 

Ten opzichte van de Ierse muziek die bijna uitsluitend in re en sol gespeeld wordt, zijn de flat sets in feite asociale instrumenten: hoofdzakelijk geschikt voor solo-piping. 

Van nature zijn de Uilléann Pipes sowieso solo-instrumenten.  Leg 10 versies van de zelfde tune naast elkaar, gespeeld door 10 verschillende volleerde pipers en je kunt maar tot één conclusie komen: laat ze alle tien tegelijk spelen en het klinkt als een kippenhok vol door elkaar kraaiende hanen.  Elk op zich zijn het echter pareltjes.

 

 

Flute 

 

De houten dwarsfluit met zes vingergaten wordt in het muzikantenjargon soms Concert Flute genoemd, maar meestal spreekt men kortweg van een ‘Flute’.  Feitelijk gaat het om een versimpelde versie van de houten dwarsfluiten die in de achttiende en negentiende eeuw gebouwd werden voor het spelen van klassieke muziek in symfonische orkesten.  Na weglating van de kleppen blijft er een fluit met zes vingergaten over die met dezelfde open vingerzetting bespeeld kan worden als de Tin Whistle.  Op vraag van de muzikanten bouwt men echter ook vaak houten dwarsfluiten met de volledige reeks kleppen die nodig zijn voor het produceren van alle halve noten. 

De boring van deze fluiten is conisch, maar kan qua verloop sterk verschillen naargelang van de voorkeur van de bouwer of naargelang van het historische type fluit dat men kopieert.  Elk verschil in boring resulteert in een andere klankkleur en een verschillend volume.  Hetzelfde geldt voor de vorm van het blaasgat dat op subtiele wijze kan verschillen. 

In de Ierse traditionele muziek worden meestal dwarsfluiten in D gebruikt, in de Schotse traditie al even vaak de iets kleinere versie in Eb.  Kleinere houten dwarsfluiten bestaan ook in G en F, grotere types in C, Bb en A.  Deze laatste twee worden vaak gebouwd met een U-vormig gebogen hals.  De meeste houten dwarsfluiten zijn stembaar, wat geen overbodige luxe is, daar ze erg temperatuurgevoelig zijn. 

 

 

 

Tin Whistle 

 

Tin Whistles (letterlijk: ‘blikken fluitjes’) hebben zes vingergaten.  Ze worden bespeeld met een volledig open vingerzetting: bij de grondnoot zijn alle zes de vingergaten gesloten, bij de hoogste noot van het octaaf zijn ze alle zes open.  In principe kan de Tin Whistle twee zuivere octaven produceren en kunnen er enkele halve noten gemaakt worden via vorkgrepen of door simpelweg een gat half te sluiten. 

Tin Whistles bestaan in alle toonaarden en materialen.  Ze worden gemaakt van koper, blik, messing, plastiek en recenter ook van  aluminium of hout.  Het zijn dus lang niet allemaal blikken fluitjes meer en evenmin fluitjes van een cent: de stembare aluminium whistles en de met de hand gebouwde houten versies kunnen vrij duur zijn. 

De meest bekende zijn de Feodaghs: messing fluitjes met een plastiek mondstuk.  Whistles van het goedkopere merk Walton zijn van aluminium met een plastiek mondstuk.  Die van het merk Sweettones zijn eveneens van metaal en plastiek.  De whistles van Suzato zijn volledig van plastiek maar zuiverder van klank en luider qua volume dan de vorige.  Ze zijn meestal ook voorzien van een stemstuk.  De stembare aluminium whistles van Adisson zijn het best van kwaliteit: toonvast, heldere klankkleur en een volume waarmee je zelfs op druk bevolkte jamsessies gehoord wordt.  Sommige bouwers maken tin whistles van tropische houtsoorten.  Qua klankkleur zijn deze meestal onovertroffen. 

In de Ierse muziek wordt de whistle in D (re) het meest gebruikt daar de meeste tunes in D of in G gespeeld worden of in een aanverwante mineurtonaard (Em en Am).  Schotse groepen vallen vaker terug op whistles in Eb, Bb of F.   Dit is een gevolg van de dominantie van de Highlandpipes (die in Bb gestemd zijn) in de Schotse traditie.

Tin Whistles vind je echter in alle toonaarden, de kleinste en hoogste in G en de laagste in A. 

 

 

 

Low Whistle 

 

. 

De eerste Low Whistle werd in de zestiger jaren gebouwd in opdracht van Uilléann Piper Finbar Furey.  Hij was niet in staat een dwarsfluit te bespelen en gaf aan een instrumentenbouwer de opdracht een fluit te bouwen die qua klankkleur de houten dwarsfluit benaderde, maar die gemakkelijker te bespelen was.  Het ontwerp had hij al in zijn hoofd: een uitvergrote versie van de populaire Tin Whistles.  Op dit ontwerp werd nooit een patent genomen, waardoor in de loop der jaren veel varianten zijn opgedoken.

De Low Whistle is een brede, lage fluit met zes vingergaten.  Deze zijn vrij groot en moeten met de middelste vingerkootjes worden afgedekt.  Enkel de vingertoppen van de ringvingers kunnen gebruikt worden door mensen met redelijk brede vingers.  Deze techniek is ook gebruikelijk bij het bespelen van de Uilléann Pipes.  Wellicht dankt de Low Whistle daaraan zijn populariteit bij pipers.  De vingerzetting is identiek aan die van de Tin Whistle: volledig open.

De bekendste Low Whistles zijn gemaakt van rechte aluminium buizen met een dikke twee en een halve centimeter doorsnede.  De oudere versies hebben plastiek mondstukken.  Deze produceren echter een laag volume.  Recentere Low Whistles hebben aluminium mondstukken die luider van klank zijn. 

Veel Low Whistles zijn uit één stuk gemaakt en kunnen niet gestemd worden, wat niet zo handig is voor een metalen fluit die bij opwarmen sterk zakt qua toonhoogte.  Voldoende tijd nemen om de fluit in te spelen, is hoe dan ook aangewezen.  In een koud instrument treedt zodanig veel condensatie op, dat het blaasgat de eerste vijf minuten om de haverklap geblokkeerd geraakt.

Diverse bouwers maken houten Low Whistles met een prachtige klankkleur.  Van het Amerikaanse merk Suzato zijn er volledig plastieken op de markt.  Deze moeten qua klank en volume niet onder doen voor de aluminium versies en ze zijn voorzien van een stemstuk.  Deze van het merk Chieftain overigens ook. 

De afstand tussen de kam van het mondstuk en het einde van het inblaasgat is in verhouding groter dan bij de Tin Whistle.  Hierdoor ontstaat er een luchtwerveling die de typische hese klank veroorzaakt.  In de praktijk betekent dit echter ook dat er relatief veel lucht verloren gaat.  Bespelers van de  Low Whistle hebben dan ook gezonde longen nodig. 

De hoogste en kleinste Low Whistles die mij bekend zijn, staan in la.  De laagste ook.  Deze laatste zijn zeer moeilijk te bespelen, maar produceren een indrukwekkende klank.  Alle toonaarden tussenin zijn ook verkrijgbaar.  Naast de D-whistles zijn vooral deze in F, die relatief klein zijn maar wel echt als Low Whistles klinken, erg populair. 

 

 

Feifer 

 

De Feifer (Fife in ’t Engels) is een miniatuurversie van de houten dwarsfluit met zes vingergaten.  Net als de tin whistle wordt de feifer met een volledig open vingerzetting bespeeld.  Meestal staan ze in D, maar andere toonaarden (zoals de minuscule G) worden ook gebouwd. 

De Feifer was oorspronkelijk vooral populair in militaire bands, wellicht vanwege de verdragende, hoge klank en het handige, meeneembare formaat. 

 

Muziekfragmenten

 

Van al deze instrumenten kun je enkele korte muziekfragmenten beluisteren via de volgende link:

http://www.henkcoudenys.be/fragmenten.php

 



(Mandrake)
22/09/2009 07:59

Bookmark and Share
© folkroddels.be
reacties
voeg commentaar toe... (disclaimer)

Folkroddels Radio
bijschrift
  • I
  • streek: Niet doorgegeven
  • I
  • datum:
  • I
  • genre(s):
  • I
  • website:
  • I
  • email:
  • I
  • aantal malen gelezen: 2171
  • I
  • artnr: 43675
    redactie
  • I
  • wijzig artikel
  • I
  • upload foto
    verwante artikels
    mail
    Mail dit artikel naar een vriend...
    Recentste Achtergrondartikel 
    achterklap
    Hallo, Op zondag 25 februari 2018, vanaf 14u, hommage-optreden aan John Lundström in Den Beulebak te...

    Welkom op Sonamos Latinoamerica dan: http://www.folkroddels.be/artikels/53204.html
    ...


    Datum is fout!! Het is zaterdag 25 maart !...

    snelnieuws
  • I
  • GUSTAVO ECCLESIA- ARGENTINA
  • I
  • ROBY LAKATOS ENSEMBLE
  • I
  • 3de Festival "Bals et Roses"
  • I
  • QUEBRACHE ARGENTINE TANGO AND FOLK
  • I
  • DÍAZ/MOLINA GUITAR DUO ‘PAMPA DEL PLATA’ ARGENTINA
  • I
  • DOIMNIC MAC GIOLLA BHRÍDE- IRISH TRADITIONAL
  • I
  • MUSIC FROM CRETE
  • I
  • O CLUBE DO CHORO DE BRUXELAS INVITES
  • I
  • Vishtèn // concert i.s.m. CC Sint-Niklaas
  • I
  • Het Brabants Volksorkest Mazur-Polkadag Herent
  • I
  • Jonas Meersmans
  • I
  • Hide & Seek Festival 2018
  • I
  • SCINTILLA- MUSIC FROM BRAZIL
  • I
  • BANSURI MEDITATION FABRICE DE GRAEF
  • I
  • Appelweyre // cd-voorstellingen
  • I
  • BERT CORNELIS ft LAHIRI, MUKHERJEE & CHATTERJEE
  • I
  • STEVEN DE BRUYN & OSAMA ABDULRASOL
  • I
  • LUTHOMANIA SEXTET
  • I
  • AMSTERDAM KLEZMER BAND & SÖNDÖRGÖ
  • I
  • Kuhn FU
  • I
  • LES GOÛTS DE GAND
  • I
  • XENITIA ft. Katerina Fotinaki
  • I
  • YELEMANI TRIO
  • I
  • Zilleghem folk
  • I
  • KOSMOKRATORS & MARIA SPYROGLOU REBETIKO F-NL-E-EL
  • I
  • THE SCIENTISTS (AU)
  • I
  • BOBBY C (BE) / FUSS BENDER (BE)
  • I
  • BOGGAMASTA (BE)
  • I
  • LOS WEMBLER'S DE IQUITOS (PE)
  • I
  • COMM'UNITÉ: 47SOUL (PS) / DE RUDIES (BE)
  • I
  • Marc Hauman & groep/// WÖR
  • I
  • Nieuwe top-Irish band te gast bij vzw OORZAAK
  • I
  • STAGE ‘REBETIKO D’AMERIQUE’
  • I
  • RENAUD DARDENNE-BENJAMIN CLEMENT: PERIPLE MUSICAL
  • I
  • Out Of The Box in Muziekclub 't Ey
    © Folkroddels.be 2005 - Contact - Redactie - Disclamer - Webdesign - Sitemap

    des: Arban