MÁRTA SEBESTYÉN – I Can See the Gates of Heaven… (Nyitva látám menneyeknek kapuját…) (VIVA LA MUSICA, HARMONIA MUNDI, WV 450009) 2008 – 52:42.
De jarenlange samenwerking met MUSZIKÁS gaf menige fan van Márta Sebestyén het gevoel dat ze zich wat in de schaduw ging stellen van de muzikanten. Was dit de reden dat ze het heft terug in eigen handen nam en nieuwe einders opzocht? Het virtuoze gezelschap van Szokolay Dongó Balázs (doedelzakken, schaapherdersfluiten, tárogató, saxofoon, boventoonzang) en Bolya Mátyás (koboz en zithers) stuurt haar stem terug naar een totale harmonie met de instrumenten, waarbij de strijkers ditmaal ontbreken en plaats maken voor een, iets oriëntaalser, melancholisch klankenpalet.
Het lijkt wel of Márta Sebestyén een weg terug zoekt naar de meer archaische wortels van de Hongaarse, Transylvaanse volksmuziek, door het lang geproefde en felgesmaakte schip onder leiding van de muzikanten van MUZSIKÁS definitief te verlaten en het gezelschap te zoeken van Szokolay Dongó Balázs (doedelzakken, schaapherdersfluiten, tárogató, saxofoon, boventoonzang) en Bolya Mátyás (koboz, een fretloze luit en zithers). Deze laatste komt uit de Moldavische muziekscene en is onderzoeker aan het Folk Music Archive van de Hungarian Academy of Sciences’ Institute of Musicology, terwijl eerstegenoemde eerder deel uitmaakte van Békés Banda en doedelzakleraar is aan de Óbunda Folk Music School. Hun muzikaal leven startte in de dancehouses, maar ondertussen verkiezen ze vooral hun concertervaring uit te breiden, wat hen ook brengt naar improvisatorische, op de volksmuziek geïnspireerde kamermuziek. Samen met deze instrumentalisten verwijdert Martá zich nog meer van de poppy-wereldmuziek experimenten die ze deed met Peter Gabriel en met Deep Forest. Het resultaat is dan ook een zuiver akoestische parel geworden, ver van alle electronica en samplertoestanden. Dit levert dan ook een heel persoonlijk, bezield album dat telkens verandert van stemming en tempo, waarbij ze minstens op gelijke voet staat met haar instrumentale begeleiders, en haar ongeëvenaard stemgeluid tenvolle weet uit te dragen, binnen een wat archaïscher, minder gepolijst klinkende begeleiding dan we de laatste jaren gewoon waren.
De liederen komen uit de Hongaarse religieuze en volkstradities, in een mix van medleys die verschillende liederen aan elkaar verweven. De mysterieus vibrerende schaapherdersfluit leidt deze voor mij nu al historische schijf in op het rillingen veroorzakende ‘Látomás’ (‘visioen’) waarin twee tergend langzame melodieën uit de traditie van de Moldavische ‘Csángó’-Hongaren aan elkaar geweven worden. ‘Hegyen-földön’ (‘Bergen en valleien’, uit de collectie van Béla Bartók), waar de fluit overgaat in een soort drone waarop de koboz gaat deinen, en het afwisselend door de zither en herdersfluiten vooruitgestuwde klagerige ‘Mária Altató’ (‘Maria’s wiegelied’) behoren overigens tot de eerste serie liederen die ze in de vroege jaren ’70 begon te verzamelen.
Boventoonzang van Balázs legt een brug tussen de Hongaarse en Centraal Aziatische muziektraditie in ‘Örökség’ (‘Erfenis’) waarbij de Oosterse klanken van een Cheremislied verbonden wordt met de eenzame klanken van een Hongaars herderslied ‘Egy szép domb ide-kékül’ (‘Een liefrijke heuvel kleurt blauw’) uit de streek van Somogy. Onder sobere koboz- en tin whistle begeleiding verschijnt vervolgens een kleurrijke bloementuin in ‘Virágszedök’ (‘Bloemenpluksters’), een middeleeuwse, vrij blijmoedige ballade met heerlijke tempowisselingen, handelend over twee meisjes die erop uittrekken om bloemen te plukken. Het is een lied in het ‘volta’-ritme, een rondedans die in de middeleeuwen zowat overal in Europa gekend was, en waarbij hier een parallel getrokken wordt tussen een melodie uit Navarro en eentje uit Venetië, eindigend op een doedelzaklijn.
Ook een stuk swingender dan de eerste twee tracks is het jachtige ‘Bú-küldözö’ (‘Gooi het verdriet van je af’), een ons steeds naar hogere sferen stuwende set met ‘Mikor kend es Laci Bátyám’ (‘Wanneer ook jij, Laci, de viool wilt spelen’), een hilarische ‘Kecskés tánc’ (‘Geitachtige dans) en eindigend in ‘Ihogtatás’ (‘Een ritmische schreeuw’), waarin Martá zich nog eens van haar explosieve kant laat horen. Hiermee belandden we opnieuw bij de Moldavische ‘Csángó’s die het oudste ‘dialect’ binnen de Hongaarse traditie vertegenwoordigen.
Devote ingetogenheid waait ons tegemoet wanneer religieuze sferen opgezocht worden in het breed uitgesponnen ‘Könyörgés’ (‘Aanroeping’) dat opent met een loflied aan de Hongaarse Heilige Stefaan, en overgaat in een religieus lied uit Kórógy in Kroatië), ‘Ne hagyj elesnem…’ (‘Laat me niet vallen’) een 16de eeuwse psalmcompositie van Mátyás Nagybánki, heel nasaal begeleid door de tárogató (een enkelrietblazer, gelijkend op de klarinet, en klinkend als een sopraansaxofoon) en koboz. Vervolgens maken we kennis met de muziek uit de Rákoczi-periode, verwijzend naar Ferenc Rákóczi II, de regerende prins van Transylvanië uit de 17de eeuw. Hij heerste net nadat de Turkse controle over Buda gebroken was om in 1686 meteen geclaimd te worden door de toenmalige ‘West-Europese geallieerden’. De strijd voor Hongaarse onafhankelijkheid leeft tot vandaag voort in een liederenrepertoire dat vrij typisch is, ondermeer verbonden aan de ‘Hajdútánc’, de militaire wapendansen en de ‘Ugrótánc’, een springdans. ‘Válogatott vitézek’ (‘Dappere ridders’) biedt een heel gevarieerde bloemlezing van het militante repertoire uit die periode.
De dood van de Hongaarse renaissancekoning Matthias wordt ondermeer bezongen en herdacht in het in 1490 in de ‘Gyöngyösi Codex’ opgetekende ‘Jó Mátyás király’ (‘Goede koning Matthias’). Deze innig mooi rijkversierde, bijna parlando gezongen ballade (conform aan de zangstijl van de Székely uit de Bukovinastreek) wordt gekoppeld aan een 13de eeuwse troubadourmelodie en een oude parendans. Het afsluitende ‘Estéli ima’ (‘Avondgebed’), een vespergebed uit Moldavië openend met het Middeleeuwse ‘Kyrie’, hier gezongen op een wijze dat het opeens terug gaat beklijven en alle muzakgedoe die daarrond ontstond doet vergeten. Naadloos gaat het over in ‘A fényes nap immùar elnyugodott…’ (‘De schijnende zon is reeds gaan rusten…’) om te eindigen met een onuitgegeven ‘Gloria’. Ook hier dragen vooral herdersfluit en zither bij tot een sfeerschepping waar je niet aan kunt ontsnappen. Een nummer waar Martá zelf van meent dat het gemaakt is om mee te geven aan je trouwste vrienden op hun laatste reis, tegelijk intriest en ook zwanger van hoop.
Waar de arrangementen heel wat ruimte laten voor schitterende instrumentale begeleidingspassages neemt zij met haar stem de leiding en is ze onbetwist patentneemster van dit project dat ook resulteerde in een prachtig gedocumenteerd booklet, inclusief Engelse vertalingen. Een absoluut hoogtepunt uit haar rijke en veelzijdige zangcarrière. Beangstigend mooi, als door engelen gebracht. Haar zilverkleurige vocalen en expressieve zeggingskracht kan niemand onberoerd laten, ons onderdompelend in de rijke, eeuwenoude Hongaarse volksmelodieën. Een meesterwerk mee tot stand gebracht door haar toenmalige producer en labelmanager László Nagy, die ook wist te zorgen voor een Europese distributeur. Mee hierdoor mag deze de Magyarofiel zeker niet ontbreken in de platenkast !!! En laat de titel alsjeblieft niet profetisch zijn.
Groepsleden :
Márta Sebestyén: zang, tinwhistle, drum (doh)
Szokolay dongó Balázs: dudák (doedelzakken), schaapherdersfluiten, tárogató, saxofoon, boventoonzang
Bolya Mátyás: koboz, zithers
Meer informatie:
Klik hier om deze cd te bestellen in Den Appel. Hij wordt je dan gewoon opgestuurd, samen met een overschrijvingsformulier.
MÁRTA SEBESTYÉN - I Can see the Gates of Heaven 
