Raquel TAVARES in CC De Spil te Roeselare op vrijdag 22 januari 2010.

Het was uitkijken of Raquel Tavares, opkomende ster van de fado, temidden van de zware concurrentie (naast de al iets oudere Misia, denken we aan Mariza, Cristina Branco, Mafalda Arnauth, Anna Moura, Lula Pena, Ana Lains… ), de verwachtingen zou kunnen waarmaken. Ze was al eerder in België (Odegand, CC Ter Vesten), maar daar waren we toen niet bij. Deze vrij uitgebreide concerttoer langsheen de culturele centra moest de bevestiging brengen van een ongewoon talent.

In CC De Spil in Roeselare, tweede concert in de rij, brachten Raquel met haar begeleiders een concert in wat je de goede oude stijl kan noemen, ongeveer zoals die opgeld maakte tijdens de tweede grote bloeiperiode, van de jaren vijftig tot halverwege de seventies, toen de Anjerrevolutie de gehate dictatuur van Salazar ten val bracht en de ‘collaborerende’ fado in haar val meesleurde. Je moet geregeld terugdenken aan de gezellige en hoogstaande sessies van het boegbeeld, de koningin van de fado, de ‘Rainha do Fado’, Amália Rodrigues (1920-1999) Dat is niet alleen omwille van de stilistische benadering, maar ook omdat de jonge zangeres bulkt van het talent. Ze is gewoon voor de fado in de wieg gelegd.

Raquel is nog op een leeftijd dat het niet onbeleefd is te zeggen hoe oud ze is. Ze werd er net 25. Dat is bijzonder jong als je bedenkt dat velen decennia moeten werken en wroeten om internationaal te staan waar Raquel nu al prijkt. Geluk moet je altijd een beetje hebben om dat talent de goede voedingsbodem te geven. Noem het ‘het juiste talent op de juiste plaats op het juiste moment’.

Tavares komt van Alfama, de oudste wijk van Lissabon, tussen het kasteel São Jorge en de Taag. Zij is dus een ‘alfacinha’, een geboren en getogen inwoner van Lisboa. Alfama was toen zoals nu een visserswijk, bekend om zijn kronkelende steegjes, en krijgt een eerbetoon in de titel van Raquels tweede cd ‘Bairro’ (= ‘Wijk’), die ze ‘mijn school, mijn leven, mijn volk’ noemt. De ‘fadista‘ (= fado zanger of zangeres) stamt uit een heuse ‘fado familie’, al vinden we daar geen sporen van op het net. Dat Raquel nog meer pijlen op haar boog heeft, bewijst het feit dat ze deelnam aan de Portugese versie van… Sterren op de Dansvloer, ‘Dança Comigo’. Met haar partner João Tiago vertegenwoordigde ze haar land zelfs op de Eurovision Dance Contest 2008 met een ‘fusion of rumba and tango’! Ze werden achtste… Dansen doet ze natuurlijk niet als ze fado zingt, maar je merkt wel met welke zwier ze over de scene zweeft.

Zelf konden we haar nog niet spreken, maar ze legde toch al een paar interviews af, die, zo bekennen we hier maar meteen, de volgende lijnen inspireerden. Ze zong al in de straten van Alfama op haar vijfde, iets wat je niet echt als ‘standaard’ moet aanzien, al is de fado iets van de straat. Want fado was rond 1990 nog ‘ouderwets’ en ‘minderwaardig, iets van het laagste volk, geassocieerd met het gehate dictatoriale regime’. Als ze amper twaalf is, wint ze de Grande Noite do Fado, wat haar toestaat op te treden in Parijs, Rome, Bologna.  In 2005 neemt ze deel aan de ‘Novissima Geração do Fado’ (‘De nieuwste generatie van de fado’) en gaat ze voor het eerst solo in Zamora (Spanje) tijdens de ‘Ciclo de Fado’.

In 2006 volgt haar eerste cd ‘Raquel Tavares’ en wint ze (naast andere onderscheidingen) de ‘Amália Rodrigues’ prijs voor jong talent. Sindsdien deed ze tournees in vele landen van Europa en Zuid-Amerika. Ze behoort uitdrukkelijk niet tot de ‘fado novo’, die net als de ‘tango nuevo’ en ‘flamenco nuevo’ ontstaat samen met de opkomst van een nieuwe generatie. Ze zegt dat ze niet aan archeologie doet, want er zijn wel nieuwe klankkleuren in haar fado, maar het is hoogstens ‘traditionele fado in een nieuw kleedje’. Die hele pure fado vind je nog in de ‘tascas’ van de Graça wijk (straat op zondagnamiddag. Dergelijke tascas (casas do fado) waren haar leerschool.

Nauw verbonden met de fado is het begrip ‘saudade’, alleen bekend in het Portugees en het verwante Galicisch. Het wordt zwak vertaald als ‘weemoed’ of ‘heimwee’, heiwee naar dingen die niet meer weerkeren, het ‘verdriet om wat (misschien nooit was) maar alvast nooit meer zal zijn/terugkeren’. Dat verdriet kan een plaats (vaderstad bvb.) of een persoon (bvb. een grote liefde) betreffen. Raquel Tavares wijst er graag op dat fado niet alleen verdriet is, dat saudade niet alleen weemoed betekent. Fataliteit en nostalgie horen bij de fado, maar het leven is zoveel meer dan dat: de dingen van alledag, vriendschap, feesten, samenleven en delen, de Taag, de oceaan. En het toverwoord dat dit allemaal samenhoudt, is telkens opnieuw emotie, misschien nog de meest precieze vertaling van saudade.

De fado is de muziek van de stem, maar we weten allemaal welke heerlijke klanken de begeleiding produceert. Een traditioneel fado orkest bestaat uit twee of drie instrumenten. Het meest typerend is de guitarra portuguesa (een citer met heldere, hoge klank gebaseerd op de zgn. Engelse gitaar; ziet er oppervlakkig uit als een octaafmandoline of Ierse bouzouki), bespeeld door Eurico Machado. De viola is de naam voor de gewone Spaanse klassieke gitaar met stalen snaren. Marco Oliveira speelt niet alleen viola bij de grootste namen in de fado, maar kan ook een aardig stukje zingen en componeert. Marco is amper twintig maar heeft al een eerste cd ‘Retrato’ (‘Portret’) uitgebracht. Vaak is er een contrabas of, zoals bij Tavares, een (akoestische) basgitaar, in handen van Fernando Araujo.

Saudade kregen we tijdens het concert met bakken over ons heen. Want de jongedame, in smaakvolle traditionele kledij, laat zich niet pramen en gooit alles in de strijd. Als een moderne Maria Severa (de vrijgevochten pionier van de fado, bijgenaamd ‘de vrouw met de sigaret’ naar een beroemd schilderij van José Malhao; ze leefde van 1820 tot 1846) straalt ze zelfvertrouwen uit, etaleert ze personality. Als ze zoals Maria dat ook deed in één nummer de guitarra portuguesa in handen neemt, komt dat heel sterk naar voren. Na de song vraagt ze aan de overigens verbluffend spelende Machado, van wie ze het instrument overnam: ‘En? Heb je iets bijgeleerd?’ Ingestudeerde grap, maar best guitig. Marco Oliveira krijgt ook zijn solomoment.

We krijgen een prachtversie van ‘Sofrendo da Alma’ (‘Zielenleed’), een nummer dat ook Amália bracht. We horen diezelfde krachtige, heldere stem. Hoofse verfijning, pure verleiding in het zalige ‘Que Seja Amor’. ‘Fala da Mulher sozinha’ (‘De Stem van een Vrouw alleen’) van Paco Bandeira draagt ze op aan alle aanwezige vrouwen als hoeders van het gezin. Ze noemt het ‘a message of hope’, maar toch klinken ook een oneindige tristesse en ingehouden woede door in dit prachtlied.  

Ze doet goed haar best om te communiceren met haar publiek: een paar voorbereide zinnen in het Engels, een woordje Nederlands (‘dank u wel!’) en toch ook wat on the spot bedachte reacties. Maar op het einde laat ze nog een onvermoede kwaliteit bewonderen, die van… fado lerares! Dat we zouden moeten meezingen met Amália’s evergreen ‘Lisboa Antiga’ kan geen verrassing zijn, maar de manier waarop ze het publiek ‘opleidt’ en laat meezingen, is wonderlijk… Als ze geen werk meer vindt als zangeres, mag ze altijd komen lesgeven in de lokale muziekschool. Animo verzekerd! Opvallend: menig lied vergezelt ze van een zegekreet gans aan het slot, als om te onderstrepen dat ze een bepaalde uitvoering zelf OK vond. Het is niet uit zelfverheerlijking, gewoon uit tevredenheid dat ze dit vak kan uitoefenen, dat ze de fado màg zingen.

Ze dolde ermee, de uitroep waarmee men in Lisboa de goeie zanger(es) vocaal in de bloemetjes zet, maar die is onversneden toepasbaar op deze Raquel Tavares: ‘AH FADISTA!!!’

Antoine Légat (26 01 10)