Home > woord/beeld > Concertverslag > YORGIS XYLOURIS & CRETAN M.Q. in Kraakhuis 19/3/11

> zoek...
> meer zoeken...
 

YORGIS XYLOURIS & CRETAN M.Q. in Kraakhuis 19/3/11
Zowel in de verfijnde passages waarin zowel de luiten als de vedels uitblonken, als in het woeste, percussieve finales, schitterde het gezelschap (Concertverslag)

YORGIS XYLOURIS & CRETAN MUSIC QUARTET o.l.v. Stelios PETRAKIS, met Yorgis XYLOURIS (alias PSAROYORGIS) (zang, laoùto), Stelios PETRAKIS (lyra), Yorgis MANOLAKIS (zang, laoùto), Zacharias SPYRIDAKIS (lyra) in het Kraakhuis van De Bijloke te Gent, in een organisatie van Intercultureel Centrum De Centrale (Gent), op zaterdag 19 maart 2011.

Twee jaar na het opgemerkte concert in De Centrale, was de tandem Yorgis Xyloùris-Stelios Petràkis nog eens in het land, ditmaal met nog een laoutospeler Yorgos Manolàkis en nog een lyraspeler Zacharías Spyridàkis, twee buiten Kreta minder bekende namen, maar, voor wie daar zou aan getwijfeld hebben, twee waardige pendanten van beide protagonisten. Deze bezetting is, zo gaf Petràkis in het begin van het concert ook toe, allerminst gebruikelijk, maar we weten dat de heren, hoezeer ze ook gebed zijn in de traditie, die respecteren en beoefenen zoals het hoort, al even graag nieuwe mogelijkheden aftasten. Voor één keer is het geen toetsen met andere culturen en tradities, zoals in 2009 toen met de Iraanse slagwerker Bijan Chemirani (en de uitmuntende bespeler van laoùto en andere snaarinstrumenten Periklís Papapetrópoulos, die Petràkis vaak terzijde staat) Maar het werd wel een uitstap binnen de eigen context van het cultureel zo rijke Kreta.

De hoofdrolspelers vormen de top van het rijke muziekleven van het grootste Griekse eiland. Eerst Yorgis Xylouris (Psaroyórgis), de zoon van zanger-lyraspeler Andónis Xyloùris (maar die is véél beter bekend als Psarandónis) en de neef van de betreurde Nikos Xyloùris (Psaroníkos), meteen twee van de allergrootste namen uit de Kretenzische volksmuziek, sterkhouders ook in een uitgebreide, zeer gerespecteerde muzikale familie uit Anogeia (Anoja; centraal Kreta), zowat het lokale Bokrijk. Wie het concert van januari 2009 meemaakte, of concerten met zijn eigen gezelschap, weet dat Yorgis een waardige telg is van deze dynastie, begiftigd met een stem die neigt naar die van zijn vader en uiterst bedreven op de laouto.

Stelios Petràkis komt uit Sitia in oostelijk Kreta. Hij werd ooit nog... tijdens een examen beoordeeld door de legendarische, in 1991 overleden, lyraspeler Kostas Moundàkis. Petràkis is leerling en later begeleider en ten slotte medewerker van de 'Kretenzische Ier' Ross Daly, één van de merkwaardigste muzikanten van deze planeet, met een ongelofelijke levensloop en een niet te stuiten creativiteit, meester op een hele waaier van oosterse snaarinstrumenten. Stelios is niet alleen muzikant, uitermate bedreven op allerlei traditionele snaarinstrumenten (lyra, politiki lyra, laouto, saz, bulgari...) maar tevens een gedegen instrumentenbouwer en componist met een aantal cd's met eigen werk achter de kiezen. We denken aan 'Kismet', cd in duo met Bijan Chemirani, 'Orion' met een internationale cast, en in 2009 met Yorgis Xyloùris 'Si je salue les montagnes', zoals de titel aangeeft uitgegeven bij het Franse Accords-Croisés label. Dat zijn stuk voor stuk meesterlijke platen.

'Mavra Froudia Black Eyebrows)', met Bijan en met Efrén López (Spaanse draailierspeler, ook al present op 'Orion'), kregen we nog niet te horen wegens brandnieuw. In Mochlos (Noord-Kreta) heeft Stelios een eigen studio (met allerlei faciliteiten die een creatief gespendeerd langer verblijf mogelijk maken) waar hij zijn droom waarmaakt, namelijk spelen met musici met traditionele achtergrond uit Kreta, maar naar uitbreiding heel de wereld, een cross-over waarin hij de Kretenzische muziek en waarden vertegenwoordigt en toetst aan andere tradities en culturen, mentor Ross Daly achterna (zoek diens 'modal ensemble' Labyrinth maar eens op!) Petràkis is de bescheidenheid zelve: al is hij niets minder dan een topmuzikant, hij zou nog het liefst zwijgen om andere musici aan het woord te laten. Yorgis Manolàkis speelde als mee op de Accords-Croisés cd en heeft een naar verluidt uitstekende eigen cd, 'To Spathi (Het Zwaard)' Zacharias Spyridàkis moet één van de allerlaatste leerlingen van Moundàkis geweest zijn. In 1993 richtte hij de intussen gereputeerde formatie Paleina Seferia op (cd's 'Paleina Seferia' en 'Os in Aeras') Op You Tube vindt men van beiden heel wat live opnames.

Het is van belang iets te zeggen over het instrumentarium. De Kretenzische lyra of peervormige vedel is een, in de laatste eeuw sterk onder invloed van de viool gewijzigde, driesnarige vedel, die rechtopstaand bespeeld wordt met strijkstok, terwijl de zittende (en meestal zingende) muzikant (de lyràris) het instrument op zijn schoot houdt. De vingers van de hand die de fretloze hals vast houdt, gaan onder de snaren om ze af te dempen. De lyra is familie van de diverse vedels die men meer noordelijk vindt in Istanbul (politikí lyra) of verder oostelijk (kemenche, Turks kemençe) De laoùto (luit) is te onderscheiden van de oosterse oed (outi) omdat de hals ervan langer is, even lang als de grote peervormige klankkast, en vooral, omdat er fretten staan op die hals. Op Kreta is de laoùto net iets groter gebouwd dan die van het vasteland. De stemming is anders. Ze wordt ook feller en opvallend percussief bespeeld.

Het programma bestond uit oude stukken die deel uitmaken van de Kretenzische traditie en nieuwe die nauw aansluiten op de diverse stijlen van westelijk en oostelijk Kreta: syrta en pendozàlis (dansen), rizítika (stap- of tafelliederen) uit West-Kreta, en kondyliës (mandinàdhes) en pidichtós uit Oost-Kreta, plus een suite van stukken op tekst van het episch gedicht 'Erotokritos' van Vincentzos Kornàros (17e eeuw): het was zo aangekondigd en daar draaide het ook helemaal op uit. Door de ruige, bergachtige structuur van het eiland zijn Kretenzers van oudsher vrij stugge vissers, boeren en herders en zoals alle eilandbewoners kennen ze de splendid isolation. Het was niet moeilijk voor ze om zich in de bergen terug te trekken als dat nodig leek. En dat was niet zelden: door zijn ligging op het snijpunt tussen drie continenten kreeg het al te vaak ongewenst bezoek. Toch is de Kretenzische gastvrijheid legendarisch. Feesten is één van hun specialiteiten. Daarbij horen muziek en dans. Die zijn woest, onvoorspelbaar en toch repetitief... en drank overgoten (zie de scène gefilmd tijdens een volksfeest in het in de jaren zeventig immens populaire feuilleton, 'Who Pays The Ferryman? (Wie betaalt de Veerman?)', intussen op DVD beschikbaar; met muziek van Yannis Markópoulos)

Iets over die dansen en ritmes! Syrtos (of syrto; mv. syrti of syrta) zijn de reidansen, verwant aan de kalamatianós, maar die is in 7/8 en dus statiger. De syrta zijn in 4/4 en dus in zekere zin pure 'rock-'n-roll'. Voor de lyraspeler is het gelegenheid om zijn virtuositeit te demonstreren. De 'syrtàki' is hier een snel te vergeten slap afkooksel van. Pendozàli(s) is de meest typerende dans van Kreta, oorspronkelijk een oorlogsdans, waarvan de oorsprong verdwijnt in de mist der (Minoïsche?) tijden. De pendozàlis werd genoemd naar zijn vijf (=Gr. pende) basispassen (Gr. zalos = pas; maar dit woorddeel zou ook kunnen wijzen op een toestand van 'roes') maar nodigt uit tot improvisatie, in woestheid en hoogte van sprongen enkel geëvenaard door de pyrrichios (of serra: wapendans) van de Pontische Grieken. Rizítiko (mv. Rizítika) zijn typisch voor westelijk Kreta (rond de Lefka Ori, de Witte Bergen), tot voor kort onbekend in het oosten van het eiland. Ze worden beschouwd als 'rebellenliederen' van in de Byzantijnse tijd (Akritasliederen) en de periode van de 'Tourkokratia'. De naam komt van de rizes (wortels) van de bergen, waartegen men ritmisch steentjes gooide om het stappen te stimuleren. Dat slaat op de rizítika tis stratas, van de straat, maar er zijn ook de rizítika tis tavlas (bij banketten, huwelijken en andere feesten)

De laatste bloeitijd was in WOII, als liederen van de Andartes, het verzet tegen de Duitsers. In 'Zorba de Griek' zingt Anthony Quinn een prachtige rizítiko tis stratas en het was een specialiteit van de in 1980 op amper 44-jarige leeftijd gestorven Nikos Xyloùris: hij zingt rizítika tis stratas op de cd 'Rizítika' van Markopoulos, weins moeder afkomstig was van Sfakjà, epicentrum van deze liedervorm. Eén daarvan, 'Potè tha kàni x'asterjà' gaf het startsein tot het verzet tegen de kolonels in de Polytechnische School van Athene in 1973. Mandinàdhes of kondyliës zijn vijftienlettergrepige coupletten volkse poëzie, ooit geïmproviseerd, tegenwoordig vooral gecomponeerd, al blijft improvisatie mogelijk. Ze zijn gedreven, gedurfd, spiritueel, en doorspekt met humor: ze nemen vaak zichzelf of de toehoorder in het ootje, tot jolijt van jong en oud. Ze werden en worden vaak getoonzet, begeleid door de lyra. De pidichtós is levendige dans met veel sprongen, maar zachter van aard dan de pendozàli. De sprongen zouden een illustratie zijn van het golven van de zee.

De 'Erotókritos' is een speciaal geval, en samen met de 'Erofili' (of 'Erofile') van Yorgios Hortazis het hoogtepunt van de Griekse Renaissance literatuur (al heeft 'Renaissance' voor Hellas een andere inhoud dan voor de rest van Europa) epos in 10.012 vijftienlettergrepige, rijmende verzen (à la mandinàdhes), van de hand van Vincentzos (Vikentios,Vincenzo, ... ) Kornàros (1553-1613/4), lid van een rijke, cultureel belangrijke Venetiaans-Kretenzische familie. Het is hét literaire werk van Kreta, gemodelleerd op de Middeleeuwse Franse romance 'Paris et Vienne' (van Pierre de la Cypède) en beschrijft de liefde tussen Erotókritos en Arethoùsa. Het is een allegorie van en een ode aan de grote liefde, de vriendschap, de moed, de vaderlandsliefde. Het was immer populair in heel Hellas, maar op Kreta waren er volksmensen die tot een generatie geleden het hele werk nog uit het hoofd kenden. Het was eindeloze inspiratiebron voor Griekse kunstenaars, vooral dichters (van Solomós tot Sefèris) Tot op heden worden ze op muziek gezet, even goed door de lyraspeler om de hoek als door componisten als Yannis Markópoulos (in het oratorium 'Anayènnisi (Renaissance)') De cd 'Four Approaches to Erotokritos' bundelt de composities en/of de stemmen van Psarandónis, Nikos Xydhàkis, Loudovíkos, Alkinoös Ioannidhis, e.a.

Het gerestaureerde Kraakhuis in De Bijloke is een mooie hal met een ongetwijfeld rijke geschiedenis, maar akoestisch is het een visbokaal. Ze is ook niet gebouwd als een concertzaal. Wie aan de zijkanten zat, zowat de helft van het publiek, had niet zo'n best zicht. Er werd wel gebruik gemaakt van ultra smalle 'boxen' ('buizen' eigenlijk), wat toch al een slok op een borrel scheelde. De technicus van dienst deed zijn uiterste best en zo was het geluid overal 'goed doenbaar', een huzarenstuk op zich. Het kon de pret allemaal niet drukken, want de heren gaven met de fierheid en het zelfvertrouwen dat de Kretenzers te koop hebben een pracht van een concert, gestoeld, behalve op een passage uit 'Orion', op drie stukken uit de al vermelde 'Si Je salue les montagnes (If I Greet The Mountains) 'en evenveel uit de 'Erotókritos', dat het slot vormde van het eerste deel en op bijzonder veel applaus onthaald werd. Dat zal niet in het minst voor de waarlijk sublieme zang van Xyloùris geweest zijn. Zo was het stuk parlando puur kippenvel.

De commentaar van Petrakis was beperkt, maar meer hoefde ook niet. Het was zaak de muziek te ondergaan. Er wordt voortdurend geïmproviseerd, wat de muziek levendig en dynamisch houdt. Die losse pols is dan misschien een Griekse grondhouding, het is tegelijk een verademing voor die concerten waar elke noot vast ligt (wat je merkt als je een tweede concert in een zelfde toer hoort: dan hoor je dat alles gespeeld is!) Deze mensen hebben zo'n beheersing van hun instrument en kennis van de stijlen dat ze in alle omstandigheden hun cool behouden.... ook als ze er even niet over uit geraken welk bisnummer ze gaan spelen! Ze kiezen uiteindelijk voor een rizítiko tis tavlas van de hand van Nikos Xyloùris, een reeks pittige overpeinzingen en sarcastische sneren over 'De Armen en de Rijken': zelfs Petrakis, die als enige niet zingt, pikt hier zijn strofe mee. Iedereen zingt de mandinàdhes beurtelings, naargelang ze hen invallen. Het is voor deze eilanders immers gemeengoed. Is er trouwens een mooiere encore denkbaar, als ode aan de archetypische Kretenzische zanger?

Wij haalden het er niet meteen tussenuit, maar uit goede bron vernamen we dat 'O Ilios', te horen op 'To Spathi', dat Manolàkis zo prachtig voor het voetlicht bracht zijn eigen compositie is. Zowel in de verfijnde passages waarin zowel de luiten als de vedels uitblonken, steevast in het begin van een lied, als in het woeste, sterk percussieve samenspel dat het slot van menig lied kleurde, schitterde het gezelschap. Aan het eind van de gewone set had men nog een verrassing in petto: Xyloùris en Spyridàkis zongen plots tweestemmig, iets wat we ons uit de Kretenzische traditie niet herinneren. Het klonk mooi en paste perfect in het plaatje, maar wellicht was het een vrij ingrijpende zet. Een staande ovatie, niets dan tevreden commentaren en na het concert de klassieke verbroedering van fans en muzikanten. Het leven is soms schoon.

Antoine Légat (21 03 11)

PS We hebben ons voor één en ander deels gebaseerd op de informatie te vinden op www.skopos.be (dé site voor de liefhebber van Griekse muziek) en blogspot Karla's Wereldmuziek (http://wereldmuziekavonturen.blogspot.com/search/label/Giorgos%20Xylouris), waarvoor dank en erkenning, en deels op ons eigen programmablaadje voor het concert.



(Twan)
22/03/2011 09:24

Bookmark and Share
© folkroddels.be
reacties
voeg commentaar toe... (disclaimer)

Folkroddels Radio
bijschrift
  • I
  • streek: Oost-Vlaanderen
  • I
  • datum: zaterdag 19/03/2011
  • I
  • genre(s):
    • Mediterraan
    • Wereldmuziek
  • I
  • website: antoinelegat.word...
  • I
  • email: antoine.legat@sky...
  • I
  • aantal malen gelezen: 1126
  • I
  • artnr: 47370
    redactie
  • I
  • wijzig artikel
  • I
  • upload foto
    verwante artikels
    mail
    Mail dit artikel naar een vriend...
    Recentste Concertverslag 
    achterklap
    Mooie videoclip van deze plaat op https://www.youtube.com/watch?v=K1REDX8kMyk ...

    Hallo, Op zondag 25 februari 2018, vanaf 14u, hommage-optreden aan John Lundström in Den Beulebak te...

    Welkom op Sonamos Latinoamerica dan: http://www.folkroddels.be/artikels/53204.html
    ...


    snelnieuws
  • I
  • Bob, Frank en Zussen // concert & cd-voorstelling
  • I
  • Theater Hutsepot: Tulsi // try-out
  • I
  • Egón // concert in Muziekclub 't Ey
  • I
  • KOSMOKRATORS REBETIKO
  • I
  • Fiddlers On The Move // dubbelconcert
  • I
  • Fahrenheit // wereldpremièreBaleynbal
  • I
  • Antwerp & District Pipe Band + Trio Durand Millet
  • I
  • Doedelzakdag // speelsessies in Muziekclub 't Ey
  • I
  • Doedelzakdag // workshop in Muziekclub 't Ey
  • I
  • TABLAO FLAMENCO Segura-Ligero-Montiel-La Grulla
  • I
  • Sophie Cavez en Baltazar Montanaro
  • I
  • The Imaginary Suitcase
  • I
  • MAYSAN TRIO: NEY-OUD-PERCUSSION
  • I
  • Duo Isaac & Hamid in Den Beulenback
  • I
  • KOSMOKRATORS REBETIKO
  • I
  • A Filetta (Corsica)
  • I
  • BASta!² (cd-release) & Aranis
  • I
  • Refugees for Refugees : cd-voorstelling 'Amina'
  • I
  • Kapela Maliszów (PL) & Damast Duo + Alizarina
  • I
  • ALEGRÌA e LIBERTÀ (Galicië, Italië, België)
  • I
  • MOURAD BELOUADI GNAWA "AME EN SILENCE"
  • I
  • TANGO A MIDI- LAURA LAHERA & DARIO ACOSTA-TEICH
  • I
  • A FILETTA & FADIA TOMB EL-HAGE
  • I
  • MOSTLY OWL
  • I
  • RUMELI BEYO & BAND
  • I
  • CYPHER NIGHT III
  • I
  • DJEMPI & BONTEMPI
  • I
  • SAVINA YANNATOU & PRIMAVERA EN SALONICO
  • I
  • PEERDEKOP-SESSIONS FT. KWAME MULZZ
  • I
  • MURAT ISIK
  • I
  • HELENA & PABLO CASELLA
  • I
  • GENTERTAINMENT
  • I
  • TAHOUR
  • I
  • ONUR SAN
  • I
  • CUBA: TONY AVILA ‘MI CASA.CU’
    © Folkroddels.be 2005 - Contact - Redactie - Disclamer - Webdesign - Sitemap

    des: Arban