Home > recensies > Boek > ROGER HESSEL- Marktliederen over de Grooten Oorlog

> zoek...
> meer zoeken...
 

ROGER HESSEL- Marktliederen over de Grooten Oorlog
De Eerste Wereldoorlog gezien door de ogen van de marktzangers. (Boek)

ROGER HESSEL - Marktliederen over de Grooten Oorlog (Vriendenkring Kunst Houtland, ISBN 9789081285285) 2011 – 392pp.  

Met dit rijk gedocumenteerd liedboek levert de volkskundige duizendpoot Roger Hessel zijn ultieme bijdrage aan de vooravond van de honderdjarige herdenking van die gruwelijke eerste wereldoorlog, en weet hij de talrijke gezongen getuigenissen, waarvan heel wat enkel nog in een heel beperkte mondelinge traditie voortleefden, alsnog voor de vergetelheid te behoeden.   
  
Roger Hessel (73) is als auteur van volkskundige referentiewerken niet aan zijn proefstuk toe. We onthouden van hem onderandere ‘Het volkslied in West-Vlaanderen (1980), ‘Lionel Bauwens, de onvergetelijke Tamboer’ (1984), een marktzanger, ‘De filosofen van de straat: 450 jaar marktzangers in Vlaanderen’ (2004) en ‘Liedjes die eigenlijk niet mogen. Erotiek, pornografie en vulgarisme in het Vlaamse volkslied’ (2009). Zijn onderzoekswerk, waaronder uiteraard een ontelbaar aantal uren veldwerk, ving evenwel reeds aan in de vroege jaren, toen hij startte met het systematisch noteren en heropgraven van volksliederen, voornamelijk in het Houtland, de streek rond Torhout, zijn geboortestad. Hiervoor trok hij ook, met bandrecorder, langs bij diverse getipte bejaarden, de laatste mondelinge getuigen van veel van die liederen. Betrouwbare bronnen spreken ondertussen over een collectie van duizenden melodieën en liedjes (waar ook de Aalterse volkszanger Erik Wille graag in gaat neuzen trouwens). In de verzameling steken ook meer dan 400 liederen over WO I, waarvan hij er een 230 aanwendde om zijn recentste boek te stofferen. Voor de melodieën werd vaak teruggegrepen naar oudere reeds bestaande wijsjes uit de 19de eeuw of zelfs vroeger. Veel ervan heeft Hessel terug opgetekend vanuit de volksmond.
 
De maatschappelijke relevantie van het fenomeen van de marktzangers werd reeds heel omstandig in diverse publicaties beschreven. Een van de referenties vinden we terug in het standaardwerk ‘TRADITIONELE MUZIEK UIT VLAANDEREN’ van Wim Bosmans (Davidsfonds, 2002, pp.63-77) waar het een specifiek hoofdstuk toebedeeld kreeg. Rond de vorige eeuwwisseling, met een nasleep tot ver in het interbellum, waren ze zowat de journalisten voor de gewone, vaak analfabete volksmens. Door hun liedjesteksten brachten ze her en der, zingend de mensen ter kennis van de actualiteiten, de grote en kleine geschiedenissen (en dus ook wel de roddels). Daar ze zich immers hiermee van een eigen inkomen dienden te voorzien verkochten ze hierbij zogenaamde ‘vliegende bladen’, ofte liedbladen. Om die aan de man (of de vrouw) te krijgen waren de strafste teksten natuurlijk de meest begeerde. We zouden ze evenwel onrecht aandoen wanneer we ze uitsluitend in het hoekje van de goedkope sensatie zouden onderbrengen. Heel wat van die gebeurtenisliederen zijn en blijven uitdragers van wat leefde in de samenleving, en er bijgevolg een weerspiegeling van. Hessel is hierbij vrij streng in zijn oordeel. Een van zijn bevindingen is dat de kwaliteit vooral bovendrijft in de 19de en minder in de twintigste eeuw. Door de tijdsdruk die de opkomende kranten hen oplegde werd de ‘commerce’ onder spanning gezet, om steeds sneller en dus ook lucratiever te gaan produceren. Een beweging die we nu evengoed kunnen vaststellen in de eenheidsworst die onze huidige pers kenmerkt, als gevolg van het nog snellere (vaak niet dubbelgecheckte) onlinenieuws dat onze schermen onveilig maakt.      
 
Het hoeft ons dan ook niet te verwonderen dat de marktzangers een hoogconjunctuur kenden tijdens de eerste wereldoorlog en uitpakten met een onnoemelijk aantal liederen, die de diverse (overwegend lelijke) gezichten die elke oorlog vertoont, vertolkten en integreerden in hun repertoire. Ze brachten vooral de ‘kleine’ geschiedenis naar voren, want vaak stonden ze samen met het volk op de eerste rij, en waren de politieke en militaire steekspelen niet hun eerste bekommernis. Hoewel er ook wel melding gemaakt wordt van grote veldslagen, gaan ze vooral over die zaken dat het volk het nauwst aan het hart lag. Het gaat er bijgevolg vaak over de concrete mizerie, de erbarmelijke leefomstandigheden van de frontsoldaten, de familiale drama’s, het afzien, het concrete lijden. Ook uit die liederen blijkt opnieuw dat ook voor de overlevenden het leven nooit meer hetzelfde was nadien, verder levend met een handicap, een verscheurd of gebroken gezin, nachtmerries veroorzakende traumatische herinneringen,…
 
Een van de sterktes van het boek ‘MARKTLIEDEREN OVER DE GROOTEN OORLOG’ bestaat erin dat Hessel erin slaagt alle liederen te situeren binnen de context van het grote verhaal en dan ook poogt de chronologie te volgen. Zo geeft hij de lezer de kans de bloemlezing te koppelen aan de concrete gebeurtenissen tijdens de oorlog.  Bij de meeste van de liederen werden ook de partituren toegevoegd, alsook de zangwijze (zoals ‘Sous le pont de Paris’, bvb.). Vaak werden nieuwe teksten immers op melodieën van oudere liederen (vaak uit het Franse chanson) geplaatst. Dezelfde zangwijze vinden we overigens terug in heel verschillende liederen tijdens de oorlog zelf, terwijl ze van andere verloren is gegaan. Verder is het boek verlucht met talrijke relevante illustraties. Tenslotte wijst hij hier en daar op mogelijke vormen van door de marktzangers gepleegd plagiaat…
 
In een eerste hoofdstuk ‘Het begin van de grote wereldbrand’ leren we hoe in de eraan voorafgaande jaren ook via de marktzangers onheilsboodschappen verkondigd werden. Er was de rampsfeer die ontstond rond het verschijnen van de komeet van Halley in 1909, waar bijgeloof en ongeloof slaags raakten, en uiteraard kende de moord op Aartshertog Frans Ferdinand van Oostenrijk (28 juni 1914) zijn weg naar de liedbladen.
 
Een tweede hoofdstuk betreft ‘De inval van de Duitse troepen’, waarbij de vroeg gesneuvelde korporaal Trésignies nogal wat aandacht kreeg omwille van zijn tevergeefse heldendaad. 
 
In de periode van ‘De algemene mobilisatie’ overheerste het patriotisme, wat zich vertaalt in heldhaftige mobilisatie- en frontliederen en waarbij de draak gestoken wordt met de ‘lafaards’ die proberen de oorlog te ontvluchten.  
Vervolgens komen we met het hoofdstuk ‘Martelen, verkrachten en terechtstellen’ bij een repertoire terecht dat uiteraard – gezien de censuur – vooral pas na de oorlog gepubliceerd werd. Deze gebeurtenisliederen, die ongetwijfeld soms met een korrel zout dienen genomen te worden, geven hoe dan ook een beeld van de wreedheden die sommige Duitsers her en der begingen.
 
Tijdens de loopgravenoorlog, en dan belanden we aan bij ‘Kanonnenvlees ten dienste van ’t Vaderland’ overheerst in het begin nog de vaderlandsliefde. Daarnaast wordt verhaald over de erbarmelijke omstandigheden waarin de soldaten vertoeven en geeft de auteur een wat cynische duiding van de Kerstliederen (die de verzoening van één nacht bezingen).
 
Vanaf 1915 kreeg België te maken met ‘Opgeëisten of gedwongen landverraders’, naar aanleiding van de zoektocht door de Duitsers naar arbeidskrachten voor hun oorlogsindustrie. De hongersnood deed sommigen de stap zetten in ruil voor een aalmoes, terwijl velen hieraan poogden te ontsnappen om niet als collaborateurs beschouwd te moeten worden. Gezien het geringe succes leidde dit tot gedwongen deportaties en executie van weigeraars. Uit de liederen rond de ‘Zivielarbeiders’ blijkt dat er ondanks de kommer en kwel, soms ook eens een kwinkslag mocht gegeven worden.
 
In ‘Een moordend gif’ leren we dat wellicht geen thema meer bezongen werd dan de talrijke gasaanvallen (en de gevolgen ervan) tijdens die vuile oorlog. Vooral de vaak ermee gepaard gaande blindheid kent een breed palet aan liederen.
 
In ‘Duizenden en duizenden slachtoffers’ komen een aantal liederen aan bod die moeilijk onder een andere noemer kunnen gecatalogeerd worden.
Met het voortschrijden van de oorlog groet ‘Het verzet’ van de burgers en de vaak repressieve gevolgen daarvan. Heel wat vrouwen waren hierbij actief en werden vereeuwigd in liederen, zoals Gabriëlle Petit uit Doornik en de Engelse Edith Cavell. Er was ook de omstreden Torhoutenaar Arthur Naeyaert. Van hen vinden we de levensverhalen terug in dit boek, alsook een bloemlezing van de liederen die over hen de ronde deden.
 
Een ander terugkerend thema vinden we terug in ‘Wilhelm II, de gehate keizer’, die vaak met behoorlijk wat leedvermaak bezongen wordt, en dus vooral op het einde van de oorlog opgang maakte.
 
‘Collaboratie in al haar vormen’, militair, economisch en zeker ook onder de vorm van sexuele collaboratie, werd uiteraard ook een geliefd thema. Ten aanzien van die laatste vorm, voornamelijk aan vrouwen toegeschreven, werd soms met enig begrip gezongen, terwijl over andere flagrantere gevallen dan weer elk mededogen ontbrak.
 
‘De wapenstilstand en wat erop volgt’ omvatte in eerste instantie een grote portie euforie, maar daarna kwamen de haatgevoelens naar boven, zie ‘De vergelding’. De wil van het volk volgend brachten de zangers datgene ten gehore wat het volk wou horen.
In ‘Het ene overspel is het andere niet’ blijkt dat de marktzangers heel wat milder omsprongen met de Vlaamse vrouwen die na de oorlog aanpapten met Franse soldaten.
 
Verrassend misschien is het hoofdstuk ‘De haartooi na de Eerste Wereldoorlog’. Gezien heel wat ‘foute’ vrouwen kaalgeschoren werden, en wellicht ook uit de hogere klassen, raakten de gestrafte vrouwen terug in de mode, toen een korte haartooi wel echt in de mode kwam, en… door de marktzangers gepromoot werd.
 
Vervolgens wordt aandacht besteed aan de kwetsbare positie van ‘Kinderen in de oorlog’, waar het verhaal van Elisabeth Schrapnell, een driejarig anoniem gebleven kind dat ergens uit het puin gehaald werd, een centrale plaats inneemt in het repertoire.
 
‘Verrezen uit de dood’ belicht de tragiek van de doodgewaande echtgenoot, of vader, die thuiskomt op het moment dat het oorspronkelijke gezin reeds hersamengesteld was.
 
En dan waren er de ‘Naweeën’, de miserie (armoede, ziektes, ondervoeding, massale invaliditeit,…) bleef immers voortduren. ‘Na de vrede kwam de onvrede’ en treffen we de eerste vormen van het protestlied aan, door het gebrek aan sociale voorzieningen, de Vlaamse kwestie,...
 
Tot in de jaren dertig bleven zangers als Tamboer, Jacobs en Achille Coppenolle de graven herdenken, waarvan we een liederenbundeling vinden in ‘Bezoek aan de soldatengraven…’
 
In 1923 werd door Belgische en Franse soldaten ‘Het Duitse Ruhrgebied bezet’. Hierover werd met een veel grotere mildheid gezongen dan over de Duitse bezetting hier, wat begrijpelijk is, maar toch ontstond hierrond hier en daar een kritische noot.
 
Ook tot laat in de jaren dertig werden er ‘Herinneringen’ opgedist, in later geschreven, vaak opgeklopte, meestal behoorlijk heroïsche verhalen,… maar toen stonden de wereld alweer voor een nieuwe grote wereldbrand.
 
In een afsluitend hoofdstuk ’Vroegere marktliederen opnieuw populair’ verwijst de schrijver nogmaals naar het gegeven dat heel wat oude melodieën, 19de eeuws of nog ouder, herhaaldelijk een nieuw leven ingeblazen werd doordat ze een nieuwe tekst toebedeeld kregen.
 
Achterin vinden we achtereenvolgens keurige lijsten met de in het werk aangekondigde ‘liederen’, een ‘alfabetische lijst der melodieën’, een ‘alfabetische lijst der incipits’ en een uitgebreide ‘bronvermelding’.
 
Wanneer er heel wat minder materiaal terug te vinden is rond de tweede wereldoorlog, dan heeft dit enerzijds te maken met de tanende populariteit van de volkszangers in die tijd, en anderzijds ook met het gegeven dat heel wat van die zangers zich omwille van hun repertoire rond de eerste wereldoorlog heel gedrukt moesten houden toen de Duitser opnieuw kwam aankloppen.               
   
Eenieder zal ervan overtuigd zijn dat Roger Hessel een heel originele invalshoek wist te kiezen om het verhaal van die afschuwelijke oorlog te vertalen en misschien nog beter te begrijpen. Het boek werd op 30 april 2011 voorgesteld in het Cultureel Centrum te Torhout en is een uitgave van Vriendkring Kunst Houtland.
 
 
 
Praktische informatie:
 
verkoopprijs: € 32 (€ 35 incl. portkosten binnenland)
Uitgave en bestellen: Vriendenkring Kunst Houtland vzw
Revinzestraat 24, 8820 Torhout (003250/21.30.61 of 003250/21.44.65) vkh.torhout@skynet.be
www.vkhtorhout.be
rekening nr. BE78.7509.4850.7386 - BIC AXABBE22
 


(sefafolk)
21/05/2011 05:02

Bookmark and Share
© folkroddels.be
reacties
voeg commentaar toe... (disclaimer)

Folkroddels Radio
bijschrift
  • I
  • streek: Vlaanderen
  • I
  • datum:
  • I
  • genre(s):
    • Kleinkunst
  • I
  • website: www.vkhtorhout.be
  • I
  • email:
  • I
  • aantal malen gelezen: 4600
  • I
  • artnr: 47656
    redactie
  • I
  • wijzig artikel
  • I
  • upload foto
    verwante artikels
    mail
    Mail dit artikel naar een vriend...
    Recentste Boek 
    achterklap
    Mooie videoclip van deze plaat op https://www.youtube.com/watch?v=K1REDX8kMyk ...

    Hallo, Op zondag 25 februari 2018, vanaf 14u, hommage-optreden aan John Lundström in Den Beulebak te...

    Welkom op Sonamos Latinoamerica dan: http://www.folkroddels.be/artikels/53204.html
    ...


    snelnieuws
  • I
  • Fairport Convention
  • I
  • Marco Van Wesemael: Vederlicht // boekvoorstelling
  • I
  • Hide & Seek Festival: Baul Meets Saz (Ind/Turk)
  • I
  • Minyeshu TRIO (Ethiopië)
  • I
  • Hide & Seek Festival: Renaud Garcia-Fons (FR)
  • I
  • Raphaël De Cock & Edwin Vanvinckenroye
  • I
  • Hide & Seek Festival: Justin Vali Trio (Madagascar
  • I
  • Hide & Seek Festival: Clarinet Factory (CZ)
  • I
  • Hide & Seek Festival: Egschiglen (Mongolië)
  • I
  • Hide & Seek Festival: Tiny Legs Tim
  • I
  • Soetkin Collier Trio // gratis concert
  • I
  • Naragonia Quartet– Mira – 2018 – Homerecords
  • I
  • Sinnekloas danst // gratis Baleynbal
  • I
  • GUSTAVO ECCLESIA- ARGENTINA
  • I
  • ROBY LAKATOS ENSEMBLE
  • I
  • 3de Festival "Bals et Roses"
  • I
  • QUEBRACHE ARGENTINE TANGO AND FOLK
  • I
  • DÍAZ/MOLINA GUITAR DUO ‘PAMPA DEL PLATA’ ARGENTINA
  • I
  • DOIMNIC MAC GIOLLA BHRÍDE- IRISH TRADITIONAL
  • I
  • MUSIC FROM CRETE
  • I
  • O CLUBE DO CHORO DE BRUXELAS INVITES
  • I
  • Vishtèn // concert i.s.m. CC Sint-Niklaas
  • I
  • Het Brabants Volksorkest Mazur-Polkadag Herent
  • I
  • Jonas Meersmans
  • I
  • Hide & Seek Festival 2018
  • I
  • SCINTILLA- MUSIC FROM BRAZIL
    © Folkroddels.be 2005 - Contact - Redactie - Disclamer - Webdesign - Sitemap

    des: Arban