LES VIOLONS BARBARES in CC De Spil (Komedie zaal) te Roeselare op zondag 15 januari 2012.
 

LES VIOLONS BARBARES (LVB) maakte in de zomer van 2010 het mooie weer op het Sfinksfestival in Boechout. We waren daar niet bij, maar aanwezigen spreken van een wervelwind die over het terrein raasde, iets wat zich sindsdien spijtig genoeg in de realiteit heeft afgespeeld, zij het elders. Het zat er dan ook dik in dat hier vrij snel een tournee in de culturele centra zou op volgen. Het concert in CC De Spil in Roeselare zat midden in de tournee die de intussen bekende plekken aandeed, bekend voor wie deze vorm van cross-over genegen is.

Waar die cross-overs in het verleden vaak in handen waren van mensen die wilden 'moderniseren' zonder de eigen tradities grondig te kennen en te beheersen, en daarom én terecht een kwalijke roep kregen, merk je steeds meer dat ook lieden die hun eigen cultuur genegen zijn en perfect beheersen zich open stellen voor de confrontatie met andere culturen. Zij slagen erin om geen 'verraad' te plegen tegen de eigenheid, die wel degelijk intact blijft onder de wisselwerking. En het contact met de andere culturen kan daardoor leiden tot een nieuwe samenhang. Eigenlijk is het al altijd zo gegaan, maar dat vergeet men blijkbaar heel makkelijk. Denk aan de Amerikaanse country muziek: ogenschijnlijk een weinig beweeglijk genre met een eigen aard, in de realiteit een ongelooflijke synthese van stijlen afkomstig van al die (niet alleen Europese) immigranten, die hun dansen en instrumenten meebrachten. Heel dikwijls zijn het jongere mensen, een hele nieuwe lichting, die resoluut het initiatief nemen. Men zag het al een paar keren in de Komedie, de tweede zaal van CC De Spil in Roeselare: er was enkele tijd terug 3MA (waarbij de snaarinstrumenten van Mali, Marokko en Madagascar op schitterende wijze met mekaar in dialoog gingen) en kort geleden maakte Samurai er goede sier: vijf cracks van het herboren diatonisch accordeon, virtuozen uit Frankrijk, Ierland, Italië, Finland en zelfs België, gingen met mekaar in de clinch.

'Blues Kazakh', 'Galopperende Folk' of 'Folk à la rock-'n-roll', al snel plakt men etiketjes op wat LVB doet, maar er zit wel degelijk meer vlees aan het been. Eigenlijk begint het al met de naam: wie zich de 'Barbaarse Violen' noemt, doet dat met enige ironie en een gezonde dosis zelfspot. Het is ook een titel die veel van de mogelijke kritiek al meteen wegmaait. Deze (r)evolutie vindt zoals dikwijls haar origine in Frankrijk, maar dan niet in Parijs, wel in Straatsburg, bij een organisatie (of collectief voor wereldmuziek) met ook al een leuke naam: L'Assoce Pikante ('la sauce piquante', waarbij 'assoce' vertrouwelijk is voor 'association')

Er is de Bulgaar Dimitar Gougov die rechtstaand de gadulka bespeelt, het peervormig vioolachtig instrument met drie gestreken ijzeren snaren plus elf sympathische snaren: die trillen gewoon mee en zorgen voor de rijke klank. Dimitar kent goed Frans en zorgt voor de even elegante als humorvolle bindteksten. Opvallend is dat hij in de vorige dagen blijkbaar heel wat Nederlands heeft bijeengeraapt. Hij moet het deels aflezen, maar zijn uitspraak is haast vlekkeloos. Het is uiteraard voor een stuk voorbereid, maar hij verrast af en toe met een gepast woord dat hij niét afleest en speelt gevat in op de situatie van het ogenblik. Een schoolvoorbeeld van hoe je met je publiek moet omgaan. Er is de Mongoliër Dandaarvaanchig Enkhjargal (uitgesproken klinkt het een stuk makkelijker) die de morin (of murin) khoor (of khuur, eigenlijk meer 'chuur' uitgesproken) bespeelt. Dat is een tweesnarige gestreken vioolachtig instrument. De snaren zijn uit 'paardenstaarthaar'. De klankkast is trapezevormig. Opvallend is dat het uiteinde van de lange hals altijd een gesculpteerd paardenhoofd is. 'Morin/murin' betekent immers 'paard' en 'khoor/khuur' is gewoon 'viool'. Zowel Gougov als Enkhjargal spelen in diverse groepen, dan wel meer 'authentieke' Mongoolse en Bulgaarse gezelschappen.

Fabien Guyot is één van die slagwerkers, niet zelden Fransen, die met een heel areaal aan instrumenten, veel Afrikaans slagwerk of desnoods keukengerei, ieder die daar nood aan heeft, voorziet van de passende percussie. We denken aan Mathias Bernheim bij West-Afrikaanse bluesman Roland Tchakounté. Of voorheen Jean-François Roger in de 'Famille de scène' van Angélique Ionàtos. Het areaal is indrukwekkend: Dimitar spreekt van potten en pannen maar we zien vooral internationaal 'erkend' tuig zoals de cajon (gewoon een doos met een gat in; Zuid-Amerikaanse origine, via Paco de Lucia in de flamenco gekomen; niet zeker dat die er nu bij is) of de Afrikaanse waterdrum, ter plekke tot de juiste hoogte gevuld. Verder een batterij trommels en cymbalen, waarop hij vrij vroeg in de set een heerlijke demonstratie weggaf. Voor het overige speelt Guyot volkomen in dienst van de solisten, zoals dat hoort. Maar zijn rol is niet te minimaliseren: hij zorgt voor de niet aflatende, opzwepende ritmes. Het stampt, het swingt, het rockt zelfs, maar zijn spel is soepel, veelgelaagd en creatief. Geen toeval: Guyot is bekend van de 'contemp'oriental' formatie L' Hijâz Car, die twee jaar lang de begeleiding verzorgde van de populaire Algerijnse berberzangeres in chaoui stijl, Houria Aïchi: samen met haar haalden ze grote prijzen binnen.

Die prijzen vallen nu blijkbaar ook LVB te beurt. Want naast het instrumentale kunnen is er ook het vocale: het meest opvallende aan LVB is zonder enige twijfel de keelzang of boventoonzang van de Mongoolse zanger. Zowel Mongolië als het noordelijk gelegen Tuva (republiek lid van de Russische federatie) kennen de techniek, slechts een deel van een overigens nog zeer verscheiden volkstraditie. De keelzanger slaagt erin van de diep in de keel opgewekte grondtoon te voorzien van één of twee boventonen, dus zingt hij twee of zelfs drie noten tegelijk. Die grondtoon moet aangehouden worden, anders lukt het niet. Bovendien moet de zanger zingen 'vanuit zijn rug', goed gezeten, wat Enkhjargal dan ook deed. De man is blijkbaar thuis in meerdere technieken, zeker al in de gebruikelijke, 'gemiddelde' stijl. Khoomei heet die en dat is ook de overkoepelende naam voor alle boventoonzang. Maar we meenden ook sygyt stijl te horen, herkenbaar aan de hoge fluittoon, en ook de onmetelijk diepe kargyraa vervulde de Komedie.

De combinatie van deze drie talenten kan je niet anders omschrijven dan explosief. De heren gaan met verbazingwekkend kunnen en niet te stuiten enthousiasme de traditionele liederen, al of niet grondig omgebouwd, te lijf. De start was verschroeiend met een rockende bewerking van zo'n traditional, toepasselijk herdoopt tot 'Barbar Rock'. De hele cd liepen ze af, op één song na, 'Purple Haze', een zeer vrije maar herkenbare bewerking van de song van, jawel, Jimi Hendrix. De Mongoolse deun 'Horse Galop' werd voor de gelegenheid 'Roeselare Galop'. Opvallende bewerking van het Georgische liefdeslied uit de Svaneti bergstreek, 'Satripialo': het blijkt dat LVB ook driestemmig kan uitpakken. Zelfs de Afghaanse liederenschat werd niet gespaard: een melodie vandaar kreeg een ongewoon arrangement, met een trage 'karavanen' intro, een bravourestuk op de gadulka en de komin choor die midden in een Mongoolse solo een stuk... Pakistaanse qawwal deed opborrelen, de trance-achtige muzieksoort die men ook in Afghanistan kent. Nusrat Fateh Ali Khan moest het geweten hebben!

Een Macedonisch begrafenislied is, zoals vaak in de Balkan, een lang en traag lamento, dat halverwege en abrupt overgaat in een woeste dans. Dandaarvaanchig Enkhjargal krijgt ook zijn solospot: we leren de man toch iets beter kennen, goedlachs en allerminst gespeend van humor. Zijn Duits is om duimen en vingers af te likken. Uit commentaar bij zijn eigen compositie 'Aav Eej' op de eerste en voorlopig enige cd 'Violons Barbares: Bulgarian/Mongolian Wild World Music', vernemen we dat het communistische regime een harde noot om kraken was voor de Mongoliërs, die veel van hun eigenheid moesten opgeven. Na de val van het regime en de onafhankelijkheid (1990) hadden zijn ouders niks meer en ze keerden daarom maar terug naar het nomadisch leven van vóór het communisme. Enkhjargal bracht zodoende zijn jeugd door als nomade en zo leerde hij met de natuur leven. Het blijkt zijn openheid naar andere mensen en culturen helemaal niet te hebben aangetast. Het concert is daarvan het levende bewijs.

De songs van Bulgaarse afkomst krijgen omstandige duiding mee. Dimitar stelt de gadulka voor en bij 'Djoré', een liefdesdans uit Sofia, krijgen we de hele koddige anekdote mee. De Bulgaar draagt het lied op aan iemand uit de zaal, die blijkbaar van heel diep in Frankrijk gekomen is om dit concert mee te maken. Het draagt bij tot het hartelijke van dit concert. Na dit bisnummer volgt er nog één, een Mongools liefdeslied waar ze voor de grap een kolderversie van 'Je t'aime moi non plus' voor zetten, duidelijk een ingeving van het ogenblik. Het biedt de Mongoolse zanger (eigenlijk zijn het er twee of drie!) de mogelijkheid nog eens van leer te trekken. Het is de finale van een concert dat alles op een schoteltje aanbood wat een avondje uit moet wezen, in de eerste plaats onderhoudend én leerrijk amusement, maar ook warmte en hartelijkheid, contact en een mate van herkenning met de artiesten. De commentaren achteraf spraken boekdelen: grenzeloze bewondering voor zoveel bravoure en waardering voor de verzorgde, vlotte presentatie. Les Violons Barbares mogen wat ons betreft hun woeste klanken hier nog vaak verspreiden.

Antoine Légat (21 01 12)